Istorija Republike Srpske (I): Status nove srpske države

Feljton baziran na antologijskoj knjizi Istorija Republike Srpske dr Nenada Kecmanovića i dr Čedomira Antića

0
FELJTON, 1. deo

Republika Srpska je država koja se nalazi u jugoistočnoj Evropi. Status Srpske nije konačno određen. Međunarodno priznatoj i nezavisnoj Bosni i Hercegovini, članici Ujedinjenih nacija, stvorenoj međunarodnim sporazumom poslije troipogodišnjeg rata priznat je kontinuitet sa bivšom Republikom Bosnom i Hercegovinom, ali su tada priznata i dva entiteta od kojih se sastoji. U praksi Bosna i Hercegovina cjelokupnu svoju državnost i suverenitet crpe iz dva entiteta, od kojih je jedan Republika Srpska, a drugi Federacija Bosna i Hercegovina. Slovom svog ustava, Republika Srpska ima veoma široku samostalnost i obavlja zakonodavnu, izvršnu i sudsku vlast.

Uoči odlučujućih ratnih zbivanja ljeta i jeseni 1995. godine, zaokružen je i proces pregovora o ustavnom uređenju Bosne i Hercegovine, koji su potrajali tri godine. Zanimljivo je da su se tri strane uglavnom sporazumjele oko uspostave nezavisnosti Bosne i Hercegovine, ali i prenosa suvereniteta i većine državnih nadležnosti na njene konstitutivne narode i njihove „teritorijalne jedinice“ – kantone, republike, entitete. Samo jedan od ovih predloga potekao je od političkih predstavnika naroda koji žive u Bosni i Hercegovini. Još krajem februara 1992. godine postignut je dogovor o „Osnovnim načelima ustavnog uređenja Bosne i Hercegovine“. Strane su se dogovorile o nezavisnosti i očuvanju teritorijalnog integriteta. Uz stvaranje tri teritorijalne „jedinice“, narodi bi ostvarivali svoja suverena prava preko države i konstitutivnih jedinica. Strane se, međutim, nisu saglasile oko granica ovih jedinica.

Entiteti i posrednici

Pod posredovanjem Evropske ekonomske zajednice i portugalskog diplomate Kutiljera, sredinom marta 1992. dogovoren je sličan plan. Država bi se sastojala od tri entiteta, ili kantona čije bi granice bile zasnovane na „nacionalnom načelu“, pri čemu bi se uzeli u obzir „ostali kriterijumi“. Suverenitet bi počivao na narodima i građanima i bio bi ostvarivan preko entiteta i centralnih organa Republike. Zanimljivo je da je bilo predviđeno da u posebnom sudu koji bi rješavao sporove između kantona i centralnih vlasti presudnu riječ imaju stranci. Ostalo je otvoreno pitanje granica, pošto je svaka od strana predložila sopstvena rješenja, dok su posrednici kasnije iznijeli svoje. Izetbegović je povukao potpis sa ovog plana i nastavio da insistira na bezuslovnoj nezavisnosti.

Posrednici koje je imenovala konferencija, lord Dejvid Oven i američki političar Sajrus Vens, predložili su uspostavu minimalne države Bosne i Hercegovine koja bi bila nadležna samo za spoljne poslove, spoljnu trgovinu, državljanstvo i nacionalnu odbranu, kao i za oporezivanje neophodno za izdržavanje ovih funkcija.

U daljem toku pregovora država je izgubila i funkciju nacionalne odbrane, pa je januara 1993. predviđeno da Bosna i Hercegovina bude demilitarizovana. Plan je predviđao trajno stacioniranje međunarodnih trupa, koje ne samo da bi čuvale mir već bi garantovale i „plave puteve“ koji bi spajali razne kantone države. Ovog puta ne bi bila osnovana tri nacionalna kantona, već njih deset, od kojih bi devet imalo jasnu nacionalnu većinu, dok bi Sarajevo bilo distrikt pod zajedničkom upravom. Međutim, dok bi hrvatski kantoni bili spojeni, a Bošnjaci imali samo jedan izdvojen kanton, Srbi bi imali čak četiri kantona, koji ne bi bili međusobno teritorijalno povezani. Tokom pregovora posrednici su mijenjali karte u korist Muslimana. Zanimljivo je da je Miloševićeva vlada bespogovorno prihvatila Vens-Ovenov plan.

Narodna skupština Republike Srpske odbila je ovaj plan na zasjedanju održanom na Jahorini 5. i 6. maja 1993, što je potvrdio i narod na referendumu održanom deset dana kasnije. Pod velikim pritiskom prihvatio ga je predsjednik Republike Srpske Radovan Karadžić u Atini, ali je Narodna skupština Republike Srpske, na zasjedanju održanom na Palama, na kome su prisustvovali premijer Grčke Konstantin Micotakis i predsjednici Srbije Milošević i SR Jugoslavije Dobrica Ćosić, odbila ovaj plan. Sve naredne mirovne planove Miloševićev režim je smjesta prihvatao.

U avgustu 1993. godine lord Oven i Torvald Stoltenberg predložili su novi plan prema kojem bi Bosna i Hercegovina postala savez republika sastavljen od tri konstitutivne republike – tri naroda. Centralne vlasti imale su slična ovlašćenja kao i prema prethodnom planu velikih sila: predsjedništvo, koje bi činila tri člana, predstavljalo bi politiku saveza, predsjedavajući bi se rotirao na četiri mjeseca. Savjet ministara imao bi ovlašćenja u spoljnoj politici, spoljnoj trgovini, funkcionisanju zajedničkih ustanova i svih drugih funkcija koje bi Savezna skupština mogla da definiše zakonom. Savezna skupština imala bi 120 poslanika, od kojih bi trećinu birali parlamenti konstitutivnih republika. Zakoni bi bili usvajani prostom većinom poslanika iz svake od konstitutivnih republika. Usvojene karte tri republike po prvi put su predviđale uspostavljanje cjelovite Republike Srpske. Pored očuvanja podrinjskih enklava u okvirima bošnjačke republike, Sarajevo i Mostar bi ostali distrikti sa zajedničkom upravom, dok je Bošnjacima garantovan put do Save kod Brčkog i prilaz moru u luci Ploče. Sjedinjene Države podstakle su propast Oven-Stoltenbergovog plana, koji su odbijali i predstavnici Bošnjaka.

Umjesto međunarodne konferencije, rješavanje pitanja ustavnog uređenja preuzele su SAD i Kontakt grupa. Plan je sačinjen, kao neka vrsta nastavka u odnosu na nešto ranije potpisani Vašingtonski sporazum, kojim je zaustavljen bošnjačko-hrvatski rat i stvorena Federacija Bosne i Hercegovine. Plan je dao srpskoj strani tek nešto više teritorija nego Vens-Ovenov plan, s tim što je omogućio postojanje dugačkog i uskog teritorijalnog koridora koji je spajao Bosansku Krajinu sa Podrinjem i istočnom Hercegovinom. Taj koridor se u gradu Brčkom, predatom Federaciji BiH, pretvarao u jedan nadvožnjak. Ustavna načela plana Kontakt grupe nikad nisu objavljena. Samo se u novinama pojavio nezvanični srpski prevod „radnog dokumenta Kontakt grupe o elementima ustavnog uređenja za Savez Bosne i Hercegovine“.

Procenti

Među ciljevima građanskog rata u BiH dva su bila osnovna. Prvi se odnosio na ustavno uređenje države i samostalnost njenih dijelova, a drugi na veličine teritorija koje će, u manjoj ili većoj mjeri autonomne u odnosu na zajedničku centralnu vlast, držati svaki od naroda. Srpsko političko vođstvo je često iznosilo podatak da građanima srpske nacionalnosti pripada 64 odsto zemljišta u Bosni i Hercegovini. Budući da je bilo mnogo državne zemlje, ovaj podatak je proizvoljan. Ipak, u vezi sa teritorijom na kojoj su Srbi većinski živjeli, koju su za vrijeme rata držali i koju su za njih predviđali posrednici tokom pregovora – moguće je iznijeti precizne podatke.

Prema posljednjem predratnom popisu iz 1991, Srbi su u većini živjeli na 53 odsto teritorije SR Bosne i Hercegovine. Četiri decenije ranije, na popisu iz 1953. srpski narod činio je većinsko stanovništvo na 61 odsto teritorije SR BiH. Prema Kutiljerovom mirovnom planu iz 1992, Srbima je ostavljeno 49,21 odsto geografski rascjepkane teritorije. Vens-Ovenov plan iz 1993. bio je još nepovoljniji za srpski narod: nudio je rascjepkane teritorije koje su činile 43,95 odsto teritorije SR BiH. Oven-Stoltenbergov plan predviđao je da Republici Srpskoj pripadne 54,79 odsto teritorije, isključujući dva distrikta pod protektoratom UN, odnosno EU u Sarajevu i Mostaru u kojima bi vlast bila zajednička (3,21 odsto).

Vojska Republike Srpske je već do kraja 1992. kontrolisala 71,40 odsto teritorije SR BiH, ostvareni su svi zadati ciljevi osim izlaza na more (što ratom nije bilo moguće postići), kontrole dužeg toka rijeke Neretve i kontrole nad nekoliko enklava. U opštim crtama, koje je 1992. definisala Narodna skupština Srpske, maksimalna teritorija Republike pokrivala bi 73,93 odsto zemljišta SR BiH. Karadžić je, međutim, u više navrata isticao da je Republika Srpska spremna da se u pregovorima odrekne dijela teritorije koju je kontrolisala VRS. Delegacija Republike Srpske na pregovorima u Dejtonu ponudila je kartu sa zahtjevima koji su obuhvatali 52,77 odsto teritorije.

Nastaviće se…

NEDELJNIK

Prof. dr Nenad Kecmanović, Doc. dr Čedomir Antić

„Istorija Republike Srpske“

POSTAVI ODGOVOR

*