Kako je srpski četnik u Varšavi podigao ustanak protiv Nemaca

U poznatom i tragičnom Varšavskom ustanku važnu ulogu igrao je i čuveni major Jezdimir Dangić, komandant vojnočetničkih odreda u istočnoj Bosni

1

Jezdimir Dangić rođen je 4. maja 1897. godine u Bratuncu, u porodici sveštenika. Dok je pohađao gimnaziju u Tuzli, pridružio se revolucionarnoj organizaciji „Mlada Bosna”, zbog čega je posle Sarajevskog atentata izveden na sud i osuđen na tri godine. Robiju je izdržao za vreme Prvog svetskog rata, kao i svi istaknuti pripadnici „Mlade Bosne”. Posle rata završio je prava i radio u Sarajevu, Tuzli i Subotici kao policijski činovnik. Godine 1928. preveden je u aktivnu žandarmerijsku službu sa činom potporučnika. Sve vreme isticao se kao levičar, spasavao je komuniste od suđenja, među njima i Rodoljuba Čolakovića.
Naime, prema Zakonu o zaštiti javne bezbednosti i poretka u državi iz 1921. godine, Komunistička partija Jugoslavije je zabranjena, kao i svaka njena aktivnost. Članstvo u KPJ i komunistička agitacija povlačila je krivično gonjenje. I pored toga Dangić napreduje u službi i postaje major u jedinici Dvorske žandarmerije, zaduženoj za obezbeđenje kraljevske porodice, njihovih objekata, kao i ministara i vladinih objekata. U Aprilskom ratu je u kraljevoj pratnji do Nikšića, odakle Petar II odlazi u egzil. Majoru je ponuđeno mesto u avionu, što je on odbio rečima: „Jedan Srbin ne bi smeo da napusti svoju zemlju u nevolji!” Izbegava zarobljavanje i sklanja se u Beograd, povlači se iz službe u žandarmeriji.
Preko braće Teodorović, aktivnih majora, stupa u vezu s pukovnikom Dragoljubom-Dražom Mihailovićem, koji je s Ravne gore počeo da organizuje otpor okupatoru. Šesnaestog avgusta Mihailović postavlja Dangića za komandanta vojnočetničkih odreda istočne Bosne i on se ubrzo prebacuje preko Drine i preuzima komandu nad ustaničkim jedinicama.
U početku ustanka postojala je saradnja između četnika i partizana u borbi protiv ustaša, protiv kojih je uglavnom i bio usmeren ustanak zapadno od Drine. Uspeli su da zajedno oslobode nekoliko većih mesta: Srebrenicu, Bratunac, Goražde, Čajniče, Olovo. Posle ovog razdoblja saradnje, kao i svuda, dolazi do razlaza. Komunisti su ustanak koristili za agitovanje i revolucionarnu borbu, što je Dangić zabranio, dok su ga oni optuživali da rat za slobodu pretvara u borbu Srba protiv muslimana. To je bio i početak građanskog rata.

Srpska uprava u Bosni

Posle nemačko-ustaške ofanzive na oslobođenu teritoriju u januaru 1942. godine, Dangićeve jedinice trpe teške gubitke, ali nisu uništene. Tada mu nemačka komanda Okupacione zone Srbije, odnosno general Bader, kao komandant Srbije, čije su snage bile u ovom delu NDH, nudi pregovore o položaju istočne Bosne. Dangić ih prihvata i, uz posredovanje srpske Vlade nacionalnog spasa đenerala Milana Nedića, dolazi u Beograd početkom februara 1942. godine. Inače, i ranije je imao vezu s Nedićem, koji mu je slao pomoć svake vrste za borbu protiv ustaša i sa Srpskim dobrovoljačkim odredima prihvatao izbeglice koje su bežale preko Drine u kakvu-takvu sigurnost Srbije.
Na pregovorima mu je ponuđeno da u istočnoj Bosni stvori srpsku upravu, u koju ustaše ne bi imale pristup, da se zločini kažnjavaju, da se vodi zajednička borba protiv komunista koji su već tad obznanili da im je glavni cilj revolucija, a glavni protivnici četnici. Ipak, pregovori su brzo propali zato što je zvanični Zagreb uputio protest Berlinu, uz obrazloženje da se deo NDH ne može izdvajati.
Hitler i Ribentrop, ministar inostranih poslova, naložili su Baderu da hitno obustavi veze s pobunjenicima. Odmah posle toga Nemci i ustaše pokreću najveću ofanzivu do tada, nazvanu „Operacija trio”. Glavnu udarnu snagu činila je „Crna legija” Jure Francetića, koja je počinila masovne zločine nad civilima i zarobljenim četnicima. Dangić opet odlazi u Beograd po pomoć, i u povratku svraća u Valjevo, gde drži govor na zboru pred načelstvom. Ta vest odlazi do Beograda, gde je cenzor nekako propušta do novina. Pavelićevi ljudi samo su čekali dokaz nemačke bolećivosti i Nedićeve podrške Dangiću, opet su se žalili Berlinu, ovog puta s dokazima.
Naredba o hapšenju brzo je stigla, Dangićeva veza iz Abvera, nemačke vojne obaveštajne službe, šalje kurira da ga upozori da beži preko Drine, ali se ovaj usput zapio i zaspao u nekom selu. Delovi 714. nemačke divizije uhapsili su Dangića na spavanju u Rogačici, kod Bajine Bašte, 12. aprila 1941. Odmah je prebačen u beogradski Gestapo, a odatle u logor Strij, u poljskoj Galiciji.
I dok bi za većinu ljudi, koji bi na takvom mestu brojali dane do slobode ili smrti, tu bio kraj priče, za Dangića počinje nova.

Flašama protiv tenkova

Sredinom 1943. godine beži iz logora, prebacuje se u Krakov, gde preko ljudi koji su ga krili stupa u vezu s poljskim pokretom otpora, Otadžbinskom armijom, ili Armijom Krajovom (AK). To je bio široko okupljen pokret otpora osnovan još pre kapitulacije Poljske. Armija Krajova još od 1942. godine spremala se na opšti ustanak. Od 1943. na čelu AK nalazio se general Tadeuš Bor-Komorovski. Kada su se krajem jula 1944. godine sovjetske jedinice našle na petnaestak kilometara od Varšave, Komorovski je naredio početak ustanka. U tom trenutku u Varšavi se nalazio i Dangić
Tada je u Varšavi bilo svega 13.000 Nemaca, uključujući vojsku, policiju, stražu, trupnu školu, osoblje aerodroma. Zbog toga što je naredba morala da bude saopštena pojedinačno svakom ustaniku, do vremena predviđenog za početak ustanka nije stigla do više od polovine AK. Zbog iskustva u gerilskom ratovanju, Dangiću je poverena komanda nad pešadijskom brigadom ustanika, jednom od prvih koje su počele napad na Nemce.
Iako je Poljaka bilo dvostruko više od Nemaca, tek je svaki deseti bio naoružan, dok su ostali koristili motke, kamenje, gole ruke. Sve je to podsećalo na početak Dangićeve borbe u Bosni, pa je njegovo iskustvo došlo do izražaja. Zauzet je veliki vojni magacin, odakle su izneta SS maskirna odela, koja su postala ustanička uniforma. Razlikovali su se od Nemaca samo po traci u bojama poljske zastave (crveno i belo) na rukavu.
Borci AK držali su centar grada i deo predgrađa, ali bez mostova preko Visle koji su ih povezivali. U samom centru još su postojala jezgra otpora, telefonska centrala, katedrala i Univerzitet.
Hajnrihu Himleru, zapovedniku SS i šefu Gestapoa, odmah je javljeno za ustanak, i on je poslao veće jedinice iz Poznanja, kao i brigadu Dirlevanger i Brigadu Kaminskog, da Varšavu sravne sa zemljom. U samom gradu postavljane su barikade i protivtenkovske prepreke. Nemci su dovlačili najmodernije oružje koje su imali, dok su im se ustanici suprotstavljali flašama sa zapaljivom tečnošću: smeša benzina, lož ulja i sumporne kiseline, a na zidu flaše pričvrsti se hartija sa kalijum-hloridom. Kada se flaša razbije, smeša se izmeša i zapali sama. Od automobilskih opruga pravili su bacače flaša, a od baštenskih prskalica bacače plamena.

Sovjeti ćute

Sredinom avgusta Dangić je svoju jedinicu vodio u najveću pobedu ustanika: zauzimanje telefonske centrale. To je bilo najveće nemačko uporište u centru, masivna zgrada od armiranog betona, visoka osam spratova, odakle je oko dvesta odlično naoružanih Nemaca pod stalnom vatrom držalo okolne ulice. Pošto su presekli struju, vodu i telefonski kabl, Dangić sa svojim borcima počinje napad. Pokušali su pomoću merdevina i miniranja da zauzmu zgradu i došlo je do puškaranja od sobe do sobe.
Pošto su uspeli da sruše glavni ulaz, Dangićeva zamisao bila je da donesu pumpu i njom benzin ubacuju na gornje spratove. Vatra se širila i zavladala je tišina. Uhvaćen je jedan Nemac koji je pokušao da pobegne i od njega su ustanici saznali da su njegovi drugovi na poslednjem spratu, odakle se kroz okno lifta spuštaju u podrum. Dangić je odmah naredio napad na podrum. Bacačima plamena i bombama slomljen je otpor, Nemci su se predali. Zarobljeni esesovci i policajci odmah su streljani, dok su vojnike Vermahta uzeli za zarobljenike.
Pobeda je odjeknula, ali su pristigle SS jedinice malo pomalo osvajale i rušile grad. Poljaci su tražili pomoć od Sovjeta, koji su bili s druge strane Visle, ponegde na samo trista metara od grada. Ovi nisu reagovali, osim usamljenih jedinica, koje nisu mogle preterano da pomognu. Maršalu Rokosovskom Staljin je naredio da zastane u napredovanju kako bi Nemci slomili AK, koja je bila prozapadno orijentisana i, kao takva, predstavljala moguću branu sovjetskom uticaju u Poljskoj, koja je na konferenciji na Jalti ušla u interesnu sferu SSSR-a.
Konačno, 2. oktobra Bor-Komorovski potpisao je časnu kapitulaciju, pošto je nemačka komanda u međuvremenu priznala AK za regularnu armiju. Stanovništvo Varšave i borci AK izašli su iz grada, koji je spaljen.
Dangić je odbio kapitulaciju, nekako je uspeo da pređe Vislu, gde su ga zarobili Sovjeti. Čim su shvatili o kome se radi, prebačen je u Lubjanku, zloglasno sedište NKVD u Moskvi. Tu je zatvoren i držan do uspostavljanja zvaničnih odnosa nove Jugoslavije i SSSR-a kada je predat Beogradu. Na montiranom suđenju u Sarajevu osuđen je zbog ratnih zločina i saradnje sa okupatorom u Bosni, iako su se zločini dogodili posle njegovog zarobljavanja.
Čovek koji je za života prošao četiri zatvora od četiri različita režima, više ratova i ustanaka po celoj Evropi, streljan je 1947. godine u Sarajevu .

Autor:

Nemanja Baćković

Politikin zabavnik

1 KOMENTAR

  1. DRUGI SVETSKI RAT

    Nade u trajniji mir po završetku Prvog svetskog rata 1918. godine bile su kratkog veka. U narednih 20 godina svet je bio svedok brojnih diplomatskih kriza, koje su nagoveštavale novi svetski rat.

    Sa Hitlerom na čelu, Nemačka je započela kampanju ponovnog naoružavanja. U martu 1936. godine Hitler je ponovo okupirao dolinu Rajne i dve godine kasnije Nemačkoj pripojio Austriju. Septembra 1938. u Minhenu Hitler je ubedio Britaniju i Francusku da nateraju Čehe da predaju Nemačkoj Sudetsku oblast, koja je u to vreme bila nemačko govorno područje. Marta 1939. Hitler je okupirao i ostatak Čehoslovačke, što je podstaklo Britaniju i Francusku da daju garancije Poljskoj. To Hitlera nije sprečilo da izvrši invaziju na Poljsku 1. septembra 1939. godine. Dva dana kasnije Britanija i Francuska objavile su mu rat. Poljsku je Hitler osvojio „blickrigom“. Varšava je pala 27. septembra.

    Aprila 1940. Hitler je napao Dansku i Norvešku. Mesec dana kasnije, 10. maja, na dan kada je Vinston Čerčil postao britanski premijer, Nemci su započeli ofanzivu na zapad. Glavni pravac napada išao je preko belgijskih Ardena. Tenkovi i jurišne jedinice su uz podršku iz vazduha probili francusku odbrambenu liniju i krenuli na sever, prema Lamanšu, podelivši savezničke snage. Britanska i francuska Prva armija potisnute su u Dankerk, a 338.000 ljudi pobeglo je u Britaniju. Nemci su nastavili da napreduju sve dok francuska vlada nije sklopila primirje 22. juna 1940.

    Britanija je ostala sama u ratu protiv Nemačke i Italije, koja je ušla u rat 10. juna. U julu je Hitler izdao naređenje o pravljenju plana za invaziju, ali je prvo trebalo osvojiti nebo nad južnom Engleskom. Nemačke vazduhoplovne snage (Luftvafe), sa maršalom Hermanom Geringom na čelu, započele su glavnu ofanzivu 13. avgusta. Hitler je odložio invaziju.

    Kao i u Prvom svetskom ratu, kontrola na moru bila je od vitalnog značaja za Britaniju.

    Posle ulaska Italije u rat sukob se proširio na Mediteran i Srednji istok. Musolini je napao Grčku u oktobru 1940. godine. Hitler je aprila 1941. godine napao Jugoslaviju i poslao pomoć Italijanima u severnoj Africi, gde je juna 1942. godine Afrički korpus, sa Ervinom Romelom na čelu, osvojio Tobruk.

    Hitlerovi motivi za invaziju na Rusiju u junu 1941. godine bili su strateške, ekonomske i ideološke prirode. Uspešni u početku, Nemci su se zaustavili pred Moskvom i Lenjingradom. Hitler je zatim krenuo na istok u osvajanje naftnih polja i resursa, napavši Kavkaz u proleće 1942. godine. Kod Staljingrada je februara 1943. godine zarobljena 91.000 nemačkih vojnika, uključujući i feldmaršala Fridriha Paulusa. Borci Crvene armije su taj uspeh skupo platili.

    Saveznička strateška bombarderska ofanziva imala je ključnu ulogu u Hitlerovom porazu. Od februara 1942. godine Komanda bombardera britanskog Kraljevskog vazduhoplovstva (RAF), sa maršalom vazduhoplovnih snaga Arturom Harisom na čelu, započela je sa „područnim bombardovanjem“ nemačkih gradova, koje je za cilj imalo uništavanje stanovništva. Prvi grad napadnut sa hiljadu bombardera bio je Keln; desilo se to u noći između 30. i 31. maja 1942. godine. U avgustu 1942. godine američke vazduhoplovne snage pridružile su se napadima. Godine 1943. britanski i američki avioni bombardovali su Hamburg, gradove u rurskoj oblasti i Berlin. Sa Albertom Šperom na mestu ministra za naoružanje, proizvodnja oružja u Nemačkoj se povećala. Dugodometni lovci, koji su pratili bombardere prilikom napada, doneli su preokret u poslednjoj fazi vazdušne ofanzive, koja je dostigla vrhunac razaranjem Drezdena u februaru 1945. godine. Tom prilikom poginulo je 50.000 ljudi. Ubijeno je skoro 100.000 britanskih i američkih članova vazduhoplovnih snaga.

    Hitler je izvršio samoubistvo, dok se Nemačka zvanično predala 7. maja u Remsu, na severu Francuske.

    Na Dalekom istoku Japanci su 7. decembra 1941. godine bombardovali američku pacifičku flotu u Perl Harburu na Havajima i u isto vreme napali britanske kolonijalne posede, pa su do leta 1942. godine zauzeli Filipine, Malajsko poluostrvo, Burmu i holandske kolonije na Pacifiku.

    Američki predsednik Hari S. Truman naredio je da se upotrebi tek napravljena atomska bomba. Prva atomska bomba bačena je na Hirošimu 6. avgusta 1945. godine, za kojom je tri dana kasnije usledila i druga, bačena na Nagasaki. Japanci su se bezuslovno predali 14. avgusta 1945. godine.

POSTAVI ODGOVOR

*