Krvavi praznik: Rat Amerikanaca i Rusa na nebu iznad Niš(a)!

Kako su Ameri i Sovjeti počeli da „zveckaju“ oružjem pred kraj Drugog rata i uvoda u blokovsku podelu sveta? Otvoreni skukob se desio početkom novembra meseca 1944. godine i to iznad naše teritorije… Na nebu iznad Niš(a)…

0

Novembar je 1944. godine. Poslije silovite ofanzive Crvene armije i Narodno oslobilačke vojske Jugoslavije, započete 22. septembra, svi veći gradovi Srbije su oslobođeni. U njima Komunistička partija 7.novembra, po prvi put javno proslavlja Oktobarsku revoluciju. Tako je i u Nišu, gradu na jugoistoku Srbije čiji stanovnici broje tek dvadesetpeti dan na slobodi. Ali ni ovaj 7. novembar neće proći bez krvi. Nije to zasluga Njemaca, već naših američkih saveznika! 

Zatišje pred buru

41A043E0442043E04320_413044004380433043E0440043804390_41F043504420440043E0432043804470_zps6f836319Jutro je u Nišu. Na put prema Beogradu, priprema se štab 6. gardijskog streljačkog korpusa. General–lajtenenat Grigorij Petrovič Kotov, komandir korpusa, u Srbiji je od 1. novembra kada je iz Bugarske njegova jedinica prebazirana u Pirot. Po naređenju maršala Tolbuhina 6-ti GSK treba da se u fazama prebacuje preko Niša, Aleksinca, Kragujevca i Beograda u Sombor, na južno krilo fronta prema Mađarskoj. Sam put sa sobom ne nosi naročitu opasnost. Teren je miran jer su Titovi partizani, Crvena armija i dijelovi Bugarske armije očistili taj dio Srbije od Njemaca… Neprijatelj se sada iz Grčke, preko južnih dijelova Srbije (Kosova i Sandžaka) izvlači prema Bosni… Najbliža njemačka jedinica se kreće dolinom rijeke Ibar, skoro 100 kilometara jugozapadno od Niša… Sa svoje 42 godine Grigorij Petrovič je stekao ogromno vojničko iskustvo boreći se i u građanskom i otadžbinskom ratu. Ipak je sigurno da nije računao da će mu poslednju bitku u životu nametnuti saveznici.

Gen_C_T_Curly_Edwinson_m_zps779cc3faItalija, aerodrom Vinćenco, regija Fođa. Pukovnik Klarens Teodor Edvinson komandant elitne 82. lovačke grupe, obavještava svoje pilote o predstojećem zadatku. Misija br. 829 predviđa napad na njemački transport na jugu Srbije. Sličan zadatak u tom području izvršili su nekoliko dana ranije. Za momke koji su po broju vazdušnih pobjeda drugi u američkom vazduhoplovstvu, nikakav problem. Vjerovatnoća da će danas sresti njemački avion nad Srbijom ravna je lovu na bijelog bizona. Pukovnik Edvinson izgleda ne misli tako. Na ovu misiju on lično vodi sve raspoložive avione iz sva tri skvadrona, ukupno 60 P-38 Lightning! Nosilac udara biće 95. skvadron sa 25 aviona. Vazdušnu zaštitu pružaće mu 96. skvadron (17 aviona) i 97. skvadron (18 aviona). Vrijeme je dobro, malo maglovito. Lovačka grupa poletjela je tačno u 8 časova i 57 minuta. Ubrzo po polijetanju po jedan Lajtning iz 96-tog i 97-og skvadrona vratio se u bazu zbog mehaničkih problema. Grupu predvodi 95-ti skvadron na visini od oko 3600 m. Sa lijevog krila mu je 97-mi a sa desnog 96-ti skvadron. Oko 10:15 č grupa se razdvaja. Pukovnik Edvinson šalje 16 aviona iz 97-og skvadrona da „čiste“ put Kruševac-Ćićevac. Njihova akcija je trajala sve do 10:40 č. 

382-agrupanadJugoslavijom_zps4901c0e0Glavnina snaga (42 aviona) produžava ka primarnom cilju. Edvinson sa 95-tim skvadronom snižava visinu. Oko 10:20 č kreće napad na željezničku stanicu. Pukovnik Edvinson lično uništava lokomotivu. Zatim se grupa okreće na jug ka selu Čamurlija (6,29 km sjevero-zapadno od Niša). Pilot Kar: „Svi orjentiri su tu: brdo, put… evo i nekakvog grada ili sela-to je to!“ Isto potvrđuju i njegove kolege iz 96-tog skvadrona, koji sa visine od 4200 m pružaju zaštitu.

Selo Čamurlija 10:50 č, pilot Kar: „Ugledasmo  kolonu vozila kako se velikom brzinom kreće putem. Ne vide se oznake ali smo sigurni – Njemci!“ U napad odlaze dva flajta. Pukovnik Edvinson prvi otvara vatru-lično uništava dva štabna automobila, 2 kamiona-cisterne i 6 drugih kamiona. Američki pilot Kar oduševljeno primjećuje: „Kakvu smo samo vatru zapalili! Za poslednjih 50 misija nismo napravili ovoliku štetu!“ Treći flajt 96-tog skvadrona traži dozvolu za napad. Edvinson odobrava. I pilot Kar je dobio priliku da se pokaže: „Pogodio sam 5 kamiona i ambulantna kola! Prekasno sam vidio crveni krst!“

Vazdušni boj

Sudets_Vladimir_Aleksandrovich_zps75a4acbcGeneral Sudec, Vladimir Aleksandrovič, glavnokomandujući 17. vazdušne armije nalazi se na aerodromu Niš. I tamo se čuju eksplozije. Obavještavaju ga da najmanje 15 aviona napada kolonu Kotova! U prvom udaru, uništeno je dvadesetak vozila sa čela kolone. Među prvima automobil Kotova. Vezista 6-tog GSK obavještava komandu aerodroma Niš o napadu. Piloti 288. IAD (Pavlogradska lovačka divizija, nosilac ordena Suvorova i Crvene zastave) trče ka svojim avionima. Prekasno! Dok stazom još rulaju Jakovi 866-tog lovačkog puka, američki 96-ti skvadron je nad aerodromom! Amerikanci su ranije uočili aerodrom i pokušavaju da unište protivnika na zemlji. Kapetan Čarls King iz 96-tog skvadrona tuče po ruskim kamionima na ivici aerodroma. Tokom trećeg naleta primio je pogodak sa zemlje, od čega mu otkazuje lijevi motor. Ubrzo aerodromska artiljerija pogađa još jednom Čarlsov avion. Izgubio je i desni motor. Pokušava da sleti na jednu poljanu, oko kilometar sjeverno od aerodroma Niš. Iz zapaljenog aviona izvlače ga srpski seljaci. Sa teškim opekotinama, ali preživjeće. 

U 11 časova poletjeli su na dežurnim Jak-9: lajtanant Krivonogih i  mlađi lajtanant Šipulja. Usmjerili su avione prema koloni Kotova, gdje upravo treći flajt 95-tog skadrona izlazi iz napada. Pilot Šipulja u penjanju otvara vatru na najbližeg protivnika. Kratkim rafalom pogađa avion mlađeg poručnika Filipa Bruera. Lajtning po imenu „Moja fantazija“, pretvorio se u vatrenu loptu u kojoj pilot Bruer gine.

39965-700x449_zpse209dc08Poručnik Ketšouk iz 96-og skvadrona sa oko 2100 metara osmotrio je borbu Šipulje i Bruera. Ponire i na oko 1000 metara visine otvara vatru na Jak-a i pogađa ga – Šipulja gine. Lajtanant Krivonogih se bori između dva Lajtninga i u penjanju uspjeva da pogodi jednog, koji zadimljen napušta borbu. U tom avionu je Kejt Armstrong, koji se i pored otkaza na jednom motoru, uspjeva vratiti u Italiju. Aerodromska artiljerija, u namjeri da obori drugi američki avion, dejstvuje i greškom pogađa svog lovca. Krivonogih  pada na oko 3 kilometra od aerodroma i gine.

yak9m-3_zpsae1ec8f2Ubrzo poletjelo je još šest Яk-9, komandir eskadrile kapetan Bondar, stariji lajtananti Surnev, Železnov, Pociba, lajtanant Žestovskij i mlađi lajtanant Serdjuk. Glavnina američkih aviona premješta se iznad samog grada. Pukovnik Edvinson ih raspoređuje u borbeni krug. Sve to prati zaprepašćena masa Nišlija okupljenih na trgu. Jakovi prelijeću Nišku tvrđavu i sa nekih 50 metara prelaze u strmo penjanje. Amerikanci pucaju po njima. Prošavši u neposrednoj blizini američkih lovaca, piloti Bondar, Surnev i Železnov prepoznaju američke oznake i odustaju od napada. Međutim dio Lajtninga kreće u potjeru za njima. Pilot poručnik Džordž Bouers juri za Jakom koji mu bježi prema aerodromu. Poslije nekoliko okreta Jak uspjeva da pobjegne, a Bouers mitraljira stajanku aerodroma. Poslije nekoliko minuta manevrisanja jedan od Amerikanaca, javiće vezom: “Imam jednog na nišanu – ima ruske zvijezde na repu!“ Nakon toga dio Amerikanca odustaje od napada. Piloti Blumer i Arton iz 95-tog skvadrona uspjevaju da izoluju avion kojim pilotira Žestovskij. Sovjetski pilot ipak uspjeva da lakše ošteti Lajtning poručnika Artona, ali njega pogađa poručnik Blumer. Na oko 8 km od Niša, ranjen, Žestovskij uspjeva da iskoči iz zapaljenog aviona i bezbjedno se prizemlji padobranom u selo Kamenica na 8 km sjeverno od Niša.

4597727134_69404023d0_o_zps70567577Mlađi lajtanant Serdjuk nakon što je otresao sa repa jednog napadača, pomaže svom kolegi i uništava njegovog protivnika. Bio je to avion mlađeg poručnika Eldona Koulsona iz 95-og skvadrona. Ubrzo Serdjuk oštećuje još jedan Lajtning koji uspjeva da pobjegne. Sa informacijom da su Amerikanci u vazduhu, u 11:10 č, polijeće  para Jak-3, kapetan Koldunov (bijeli 17) i lajtanant Krasjukov. General Sudec naređuje: „Učiniti sve mjere u cilju prekida sukoba“. Piloti će pokušati da odvuku Amerikance od aerodroma, ne ulazeći u borbu. U tom trenutku aerodromu prilazi još 16 lajtninga iz 97 skvadrona. Pored Jakova iz  866-tog puka, u vazduhu su bila i četiri Jak-9T iz 897-og puka (pod komadnom lajtanata Lukaševiča). Pošto su identifikovali protivnika, nisu ulazili u boj. 

yak3-550_zps4ebb67fePoručnik Blurok iz pratnje pukovnika Edvinsona uspjeva da ošteti jednog Jaka. Stariji lajtanat Pociba odlučan je međutim da prekine borbu. Prošavši kroz borbeni krug prilazi avionu na kome leti Edvinson i leti u američkoj formaciji. Maše mu krilima pokazujući oznake vazduhoplovstva Crvene armije. Edvinson konačno daje naredbu: „To su Rusi, bježimo dođavola odavde!“ Nakon sastavljanja sa avionima iz 97-og skvadrona u 11:30, Amerikanci se vraćaju u bazu. Do 13:05 na aerodrom Vinćenco sletjelo je 55 aviona.

Prema američkom vojnom izvještaju, 82-a lovačka grupa izgubila je tog dana tri Lajtninga, dva u borbi sa Jakovima „koji su greškom napali Američke avione“ i još jedan „od dejstva flaka tokom bombarodvanja kolone vozila“. Dva pilota su poginula, a jedan teže ranjen. Još pet Lajtninga je teže i lakše oštećeno ali su se vratili u bazu. Američka komanda procjenjuje da su oborena „dva, tri ili više Jakova“. Na zemlji su uništena 3 kamiona-cistjerne nafte, 28 kamiona, 4 štabna automobila, 1 baraka, 1 prikolica, 2 lokomotive. Oštećena su: 22 kamiona, 25 željezničkih vagona, 1 radio stanica. 

Pilot Kar kaže: „Bili smo već ili bez municije ili pri kraju. Mnogo smo se istrošili u mitraljiranju kolone, inače bi Rusi-gore prošli. Uništili smo od pet do sedam ruskih Jakova. Bili su poput „mesera“, ali mi smo imali i bolju taktiku i povoljniju situaciju.“ Naravno Kar zaboravlja na njihovu glavnu prednost: iznenađenje i značajno povoljniji odnos snaga pa jednak broj oborenih aviona na obe strane prije može biti neuspjeh Amerikanaca.

Ruski izvori govore o tri oborena Jaka i oštećenje jednog. Ruski izvještaj ne spominje koliki su gubici na zemlji u tehnici i ljudstvu aerodroma Niš. Štab 866-tog lovačkog puka procjenjuje da je oboreno pet Lajtninga. Pored komandira korpusa Kotova u američkom napadu poginula su 34 vojnika 6-og korpusa, a još 37 je ranjeno. Poslije novembarskog incidenta 288-a lovačka divizija munjevito je prenaoružana najnovijim Jak-3.semanis_zps57a22d63

Jugoslovenski izvori daju još neke interesantne podatke. Prema istraživanju bivšeg direktora Muzeja Jugoslovenskog vazduhoplovstva, prof. Čedomira Janića, poslije uzbune na aerodromu Niš prvo su poletjeli avioni Jak-3 iz 659. IAP. Kako Janić ne spominje 866. IAP, moguće da je pogrešno identifikovao puk, s obzirom da su oba bila u sastavu 288.IAD. Sa potpunom sigurnošću ovo će biti moguće provjeriti tek uvidom u ratni dnevnik 659.IAP, koji nam, za sada nije dostupan.

9WilliamE_Bill_BlurockampP38BlurocketI_zpse7521472Savremenik tog događaja, politički komesar aerodroma Niš Joka Drecun, ruskim Jakovima pripisuje 7 pobjeda i upisuje pogibiju 14 američkih pilota (bratska naklonost ka ruskoj strani je evidentna)! Istovremeno Drecun kaže da su Amerikanci oborili tri Jaka. U svedočenju koje je dao inženjer zavoda „Utva“ Dragoslav Dimić, saznajemo da je među poginulima bila i jedna djevojka pilot, student iz Moskve, koja je stanovala kod Dimićevih roditelja. Međutim ne znamo njeno ime niti okolnosti pod kojima je poginula. Da li je ona oborena u avionu ili je jedna od žrtava američkog mitraljiranja stajanke aerodroma Niš?

Tijela Amerikanaca, Crvenoarmejci su sahranili nedaleko od ulaza na tadašnji aerodrom Niš i tu podigli piramidu. Danas nije moguće utvrditi mjesto grobnice. Moguće je da su tijela kasnije negdje premještena. Tokom maja 2012. delegacija ministarstva odbrane SAD posjetila je Srbiju sa namjerom da otkrije sudbinu 18 američkih pilota stradalih nad Srbijom tokom rata. Na spisku nestalih pilota našlo se i ime Filipa Bruera, za kojeg se vjeruje da mu se tijelo nalazi negdje u Kruševcu?!

Ni mjesto grobnice poginulih ruskih pilota i vojnika nije poznato. Znamo samo da je general Kotov sahranjen u Odesi, u Aleji slavnih.

Zašto drugovi Saveznici?

untitled_zps85b75aa4Pošto je izgubio strateški važnu komunikaciju-drumove i železnicu kroz doline rijeka Južna i Velika Morava, preko Beograda do Mađarske, Vermaht je prinuđen da se iz Grčke povlači uskim putevima Kosova i Sandžaka. Na tom prostoru Hitlerova armada uživa podršku i lokalnog stanovništva, ali prolaz stalno sužavaju oslobodilačke snage. Njemačke kolone su svakodnevno izložene napadima iz vazduha. Od septembra 1944. nad teritorijom Jugoslavije dejstvuju četiri eskadrile NOVJ, ali i snage britanskog, američkog i sovjetskog vazduhoplovstva. Sa tom se silom sve teže mogla nositi avijacija okupacionih snaga. Od novembra njemačka Komanda 4. Vazduhoplovne flote (u kojoj je tada samo 656 aviona) zbog problema na istočnom frontu, pokriva samo sjever Srbije. „Avijacija Hrvatske“ koncentrisana je nad zapadnom teritorijom Jugoslavije tako da su njemačke kolone na Kosovu praktično nezaštićene. 

U brojnim zapadnim publikacijama navodi se da je za tragediju kriva ruska strana koja nije obavjestila Amerikance o „proboju koji je napravila predhodnog dana u dubini od 100 km“, što je potpuna izmišljotina. Niš je slobodan od 14. oktobra, a put do Aleksinca je još dublje u slobodnoj teritoriji. Uz to se napominje da su Sovjeti kasnije „streljali oficire odgovrne za ovaj propust“, iako ne postoje bilo kakvi dokazi za tu tvrdnju.

Kobnog dana, prema izvještaju koji je napravio američki štab u Kazerti 25. novembra 1944. cilj 82. lovačke grupe je bilo ometanje njemačkog drumskog i željezničkog saobrađaja na potezu Sjenica-Novi Pazar-Raška-Mitrovica (u prosjeku 150-95 kilometara jugozapadno od Niša). „Pukovnik Edvinson je naišao na gust saobraćaj kroz mjesto za koje je on mislio da je Novi Pazar.. Poslije razvijanja snimaka kamere vidi se da je mitraljiran pogrešan put-oko 72 km udaljen od cilja, što je oko 10 minuta leta“. U američkoj dokumentaciji je takođe upisano mejsto pada prvog Lajtninga kao Sjenica (mjesto tada pod kontrolom Njemaca i muslimanske milicije), što je čitavih 152 km dalje od stvarnog mejsta pada aviona. Još veću sumnju na američke tvdnje donosi svjedočanstvo, sovjetskog pilota Borisa Smirnova. On je u svojim memoarima napisao da su u olupini jendog Lajtninga našli kartu na kojoj je Niš označen kao cilj!

Američki štab dalje kaže:. „Edvinson je odmah prepoznao avione kao sovjetske, ali nije uspio da sakupi svoje snage i za to vrijeme je još jedan Lajtnning oboren i najmanje dva, tri ili više Jakova. Za vrijeme sabiranja njegovih aviona, jedan Jak se približio Edvinsonovom avionu, nakon čega je i potvrđena identifikacija. Tada je Edvinson izdao naredbu o povlačenju“. 

Amerikanci u izvještaju od 25. novembra kažu da su sovjetski avioni „opravdano napali američki skvadron“ i da je američki komandant  razriješen dužnosti.

yak-3nn_zps5ca0a6efI Sovjeti su stavili pod lupu svoje snage. Potpukovnik Stepan Nikiforovič Kuzin, otišao je sa dužnosti komandanta 866. IAP 29. novembra 1944. Poslije utvrđivanja okolnosti incidenta nad Nišem, oslobođen krivice Kuzin postaje zamjenik komandanta divizije u Mađarskoj.

General Vilson, komandant američkih snaga na Mediteranu pismom je izrazio žaljenje i uputio izvinjenje za tragični incident. Posebno je pohvalio pilota Koldunova koji je „iskazao izuzetnu hrabrost i uspostavio kontakt sa američkim avionima, što je dovelo do prekida skukoba“. Izvinjenje je uputio i general Ajra Iker. 

132517_72074429_Nis-43-10-20_zps8a97e8e7Krivica za pogrešnu procjenu mjesta dejstva, pripisana je pukovniku Edvinsonu (pilotu sa 4000 časova naleta!). Po povratku u Fođu, svaki pilot je morao napisati izjavu. „Rusi su htjeli Edvinsonov skalp.. U stvari htjeli su da bude streljan!“, tvrdi pilot Kar i svu krivicu svaljuje na rusku stranu koja je „napravila veliki proboj fronta, a o tome nije obavjestila Amerikance. Nismo pogriješili, pogodili smo metu!“ Objašnjenje bi imalo smisla da je Niš neko selo, a ne jedan od najvećih gradova Srbije. Da je Niš dobro poznat Amerikancima govori i to da su ga od 20.oktobra 1943. ukupno 16 puta besomučno bombardovali. Najžešći napad desio se na Veliku subotu (15. aprila 1944. godine) kada je ubijeno 700 civila (sledeća dva dana, Amerikanci su bombardovali Beograd, ubivši 2000 i ranivši 7000 Beograđana!). Zašto je svaki grad u Srbiji i Crnoj Gori sistematično bombardovan od strane saveznika teško je objasniti. Koliko je tek teško objasniti  zašto je taj isti Niš i oslobođen opet bio meta?!

Kako su Amerikanci kaznili pukovnika Edvinsona? On se na mjestu komandanta 82. lovačke grupe zadržao do 22. novembra kada je poslat kući u Ameriku. Januara 1944. postao je zamjenik komandanta baze Blutental Fild, Sjeverna Karolina, a ubrzo potom i njen komandant. Poslije još nekoliko visokih komandnih dužnosti, u maju 1946., Edvinson je opet u Evropi. U Njemačkoj, preuzima komandu nad 366 lovačkom grupom aviobaze Fritzlar. Slijedi opet niz najviših vojnih dužnosti, odlikovanja i konačno dobijanje generalskog čina. O njemu je 1985. godine izdata knjiga „Edwinson A ‘Legend’ in His Time.“ 

7_zps0d19c7a1Ako je ovako „kažnjen“ čovjek koji je označen kao krivac za katastrofalan napad, nije li to dokaz da ova misija i nije bila greška? Pravu istinu vjerovatno nećemo naći u vojnim, već arhivama obavještajnih službi. Danas samo možemo da nagađamo da li ovaj događaj ima veze sa javno iskazanim nezadovoljstvom zapadnih saveznika zbog ulaska Crvene armije u Jugoslaviju? Jedno je sigurno i Njemci i naši zapadni saveznici, bili su iznenađeni brzim napredovanjem Crvene armije na Balkanu.


10423622_507847952648453_1929039998_n_zpsb009fe85Autor teksta, prvobitno objavljenog na ruskom jeziku u magazinu „Aviaciя i kosmonavtika“ (br.11/2013), je vojni novinar iz Podgorice Svetozar Jokanović. Njegovom ljubaznošću i uz dozvolu i prevod na srpski jezik, tekst je ustupljen za objavljivanje internet portalu Udruženja penzionisanih vojnih letača i padobranaca Srbije (UPVLPS), uz čiju dozvolu (naravno i autorovu) ga prenosi i portal Patriot.

pdficon-b022f3fcf137e138f1cb641003d7d1b6

 Fotografije:

  1. 1. General Grigorij Petrovič Kotov, komandant 6. Gardijskog korpusa Crvene Armijeizvor za foto
  2. 2. Pukovnik Klarens Edvinson, komandan 82. Lovačke grupeizvor za foto
  3. 3. Formacija američkih Lajtninga P-38, izvor za foto: autor teksta
  4. 4. General Vladimir Aleksandrovič Sudec, komandant Sovjetske 17. Vazdušne armijeizvor za foto
  5. 5. Formacija Sovjetskih Jak-9izvor za foto
  6. 6. Jak-9 na poletanjuizvor za foto
  7. 7. Lajtninzi 96. Skvadrona 82. Lovačke grupe u formaciji, izvor za foto
  8. 8. Jak-3izvor za foto
  9. 9. Poručnik Blurok ispred svog Lajtningaizvor za foto
  10. 10. Formacija P-38 Lajtningizvor za foto
  11. 11- Jak-3izvor za foto
  12. 12. Aerofoto snimak bombarderskih dejstava Saveznika nad Nišomizvor za foto
  13. 13. Klarens Edvinson ispred Lajtningaizvor za foto

POSTAVI ODGOVOR

*