Manastir Savina: Odoleva iskušenjima i čuva pravoslavlje skoro hiljadu godina

0

Manastir Savina jedan je od najljepših dragulja Crnogorskog primorja. Pripada eparhiji zahumsko-hercegovačkoj i primorskoj. Nalazi se u opštini Herceg Novi čiju je istoriju ukrašavao od samog postanka do dana današnjeg. Slava hramova je Velika Gospojina, 28. avgusta, koja se slavi uz veliki narodni sabor i veliku duhovnu akademiju.

Ovaj kulturno-istorijski spomenik ima veliki značaj za područje Hercegovine, Crne Gore, Boke kao i za sve pravoslavne vernike.

Glavne građevine ovog prelijepog manastirskog zdanja su tri crkve.

Crkva posvećena svetom Savi Nemanjiću nastala je po narodnom predanju za vrijeme prvog srpskog arhiepiskopa, a po njemu je manastir Savina dobio naziv. Danas je parohijski hram. Najstarija, Mala crkva, podignuta je 1030. godine. Jednobrodna je građevina, posvećena Uspenju Bogorodičinom. Ona je obnavljana  1565. za vrijeme jeromonaha Pajsija, uz pomoć ktitora, te oca Vugdraga, a obnavljana je i za vrijeme Hercega Stefana (po Turskom defteru iz 1858. godine) i Kosača.

Tvrdoški monasi su 1694. godine krenuli u obnovu ove manastirske crkve.

U oba prijašnja rata, Morejskom i Kandijskom,  vođene su borbe u blizini samog manastira, ali manastir je nekako preživljavao ova teška vremena, iako je ostao bez velikih imanja nakon dolaska Mlečana u Novi. Nasuprot njemu svi manastir koji su građeni, na primjer, na Trebišnjici, teško su stradali, kao i ogroman broj drugih. Neki su spaljivani, pljačkani, a neki do temelja rušeni. Tako je stradao i manastir Tvrdoš, čiji su monasi na čelu sa Zahumskim mitropolitom Savatijem Ljubibratićem prebjegli iz jednog u drugi hercegovački manastir. Poznato je da su i prije samog rušenja Tvrdoša, Hercegovci,  koji su bliži Dubrovniku, na pojedinim skupovima vodili polemike o njihovom preseljavanju oko Savine, odnosno u taj dio Dračevice, tako da ovaj prelazak nije bio niti malo slučajan.

Po svemu sudeći monasi bježe iz jednog zla u drugo, bez obzira na to što je Savatije od strane Mletačke republike dobio ukaz 1695. da ima pravo Crkvene vlasti nad pravoslavcima Dalmacije, i dijelom Boke. Crkvenu vlast je Savatije vršio do 1716. kada se upokojio u Gospodu, i bio sahranjen ispred male crkve. On je bio svjestan politike papske Kurije, to jest da ovaj – papa želi pounijatiti Bokelje, Hercegovce i Dalmatince, od trenutka, istorijski, kada ih naziva grko-katolicima, pa za vrijeme dalmatinskih episkopa Melentija Horatakisa i Tipaldija koji su toliko radikalno željeli uništiti pravoslavlje, on odlučno staje na stranu Mlečana u borbi protiv Osmanlija i dobija mogućnost kolike tolike slobode delanja, i manji pritisak od strane unijata, za pravoslavni živalj.

Time otvara i put za obnovu Savine, posle, ni malo slučajnog rušenja Tvrdoša od strane Mlečana (na gotovo identičan način su Mlečani pokušali srušiti Cetinjski manastir, tako što su ga minirali 1692. godine).

Prebjeglo Tvrdoško bratstvo obnovilo je staru crkvu i od nje počelo da pravi današnji manastir. Izgleda da su pravoslavci bili nesalomivi u ovome dijelu obale, što pokazuju i razni defteri, i određeni spisi mletačkih providura, koji kažu da su i sela oko Novog, Trebesin, Uble, i drugi, zadržali vjeru, to jest, da nije bilo ogromnog uticaja prozelita i muhamedanaca na tamošnje stanovništvo, pa ni na ono koje je bilo u nekim drugim Bokokotorskim krajevima. To je upravo bio, još jedan, razlog jer je takvo podneblje omogućilo da se manastir obnavlja i ostane dugo vremena netaknut.

Tako na primjer, Vojnovići, čuvena porodica, dodjeljuje manastiru 5 kampi zemlje. Već pomenuto selo Trebesin je dalo veliki broj sveštenika, kaluđera i kaluđerica. Sa druge strane sestre Kuveljić prodaju svoje imanje uz Mletačko posredništvo. Takođe se i porodica Karpović založila da  daje pomoć manastiru, u prinosima od 40 litara pšenice, od 1727., godine. Dvije godine prije toga manastir je dobio i svoj konak, koji je u XX vijeku promijenio svoj izgled.

Ne tako malo bogatstvo su prenijeli monasi iz Trebinja u Herceg Novi, u inače poslednji pali grad Hercegovine 1482. godine (dvadesetak godina posle pada utvrđene prijestonice srpske, despotovine Smedereva, pod Osmanlije). Iz sjevernijeg grada u južni došao je Savin krst, carske dveri porušenog vladičinog hrama, spašeni dio biblioteke, Oktoih Petoglasnik pisan od strane Marka Trebinjca 1509. godine, itd…

Savinu su gradili i Dalmatinci uz pomoć trgovaca iz Triješća, Dubrovnika, Splita, gradili su ga i Bokelji, prilozi su skupljani čak i u Rusiji sve do njegove vidne izgradnje do kraja 18. vijeka. Tako se na primjer navodi da su velike donacije ovom manastiru dali Jova Stevanova Delina te Sima Milutinović Tomašević.

Simo, nekada topaljski kapetan, porijeklom iz svešteničke porodice,  je tako ostavio manastiru kuće, štale, imanja, magazine, konjušnice, pivnice, dakle jedno ogromno bogatstvo. Kako jedni kažu, ni velike crkve u manastirskom kompleksu ne bi bilo da nije bilo ovoga Trebinjca . Ukopan je ispred male crkve 1743. godine, a ostao je i zapisan kao prvi kapetan Topaljske opštine i jedan od ktitira saborne crkve u Toploj.

Mala crkva je na kraju obnovljena 1831. godine. Tada je freskopisana rukom zoografa Aleksija Lazovića koji je istom freskopisao, danas vidljive freske Svetog Andreja Kritskog, Svetog Arhangela Mihaila, i svetog Josifa Himnopisca. Danas su u maloj crkvi, pored već pomenutih, vidljive freske Svetog Save, Svetog Simeona Mirotočivog, Svetog Jovana Krstitelja, scene Hristovog stradanja i silazak Svetog Duha na apostole,

Na Velikoj crkvi, Svetouspenskoj crkvi, na jednoj od tri ploče, stoji i natpis, iz 1777 godine, a koji u prevodu glasi ovako :

U slavu Svetih Jednosušnih Životodavnih i Nerazdjeljivih Trojice Oca i Sina i Svetoga Duha poče se graditi ova crkva u ime Uspenja Presvete Slavne Bogorodice i nastojanjem Svetouspenskog savinskog manastira i uz pomoć pravoslavnih hrišćana u ljeto odstvorenja svijeta 1777.

Obnavljanje crkve pomogli su ruski admirali i majori, a pomoć su dali i Bokelji nastanjeni u Moskvi. Pomoć u Moskvi potraživao je Simeon Marković Drakuličić Nikšićanin. On je tamo kupio punih sedam sanduka knjiga odeždi, prestonih ikona, te ponio za Savinu i panagiju, poklon od Simeona Kovačevića episkopa dalmatinskog. Crkva je u ovome mahu obnavljana do 1799. godine, kada je manastirom upravljao arhimandrit Dabović.

Nakon same izgradnje pisano je o čudu koje se prepisuje ikoni – Savinksoj Bogorodici, koja je poslala gromove da spale mletačke galije, koje su protiv Gospoda Boga i crkve njegove krenule pune vojnika ka izvršavanju zadatka, rušenju novoizgrađenog hrama. Crkva je pravljena sa određenim zastojima, tako je ostalo i zapisano, da je u početnoj gradnji, koja je trajala osam godina, učestvovalo osam i po hiljada radnika. Glavni graditelj crkve, tada, bio je Nikola Foretić sa protomajstorom Đurđem. On je uspio da napravi crkvu u dva glavna stila, vizantijskom i romanskom, i u fragmentima da doda barokni stil koji je najviše primjetan kroz kupolu, ove jednobrodne građevine.

Ikonostas je radio zoograf Simeon Lazović iz Bijelog polja, sa sinom Aleksijem, za 472 mletačka talira. Lazovići su radili i u manastiru Dečani, crkvama na Jadranskoj obali, u crkvi Svetog Nikole u Bijelom Polju, zatim ikone Svetog Ilije i Pantelije u Sarajevu, na ikonostasu crkve Svete Trojice u Pljevljima.Ikonostas u Savini su obogatili prikazima Svete Trojice, sa svih dvanaest apostola, scenama iz života Isusa Hrista, Bogorodičinim pokrovom, itd. Primjetno je to čuveno Vizantijsko slikarstvo, ali i uticaj slikara koji su ikonopisali u Karlovačkoj mitropoliji, sa vidnim ruskim uticajem, pa i venecijanskim. Ikonostas je obogaćen carskim dverima i cvjetnim ornamentima, a podijeljen je u šest zona.

O ovom, osamnaestom, vijeku u manastiru su se nalazili razni arhivski dokumenti koji su iznešeni, a ko ih je iznio i kada još uvijek se ne zna. Iz toga vremena stoji zapisano da su se stanovnici posle bilo kojeg obračuna ili spora, morali zaklinjati da je isti riješen ili završen, čime je manastir imao i pravnu ulogu.

Manastir Savina bio je i središte pismenosti

U njemu je učio i Petar II Petrović Njegoš, čiji je učitelj bio Josif Tropović. U Josifovoj biblioteci nalazili su se Monteskje, Ruso, Volter. Učio je Josif djecu matematici i crkvenim predmetima. Učio ih je iz Njegoševog bukvara pisanog u Rusiji 1692. godine, a koji se nalazi u biblioteci. Manastirska riznica sa eksponatima, knjige, razni spisi, su pokazatelji zajedničkog života Trebinja i Herceg Novog, Tvrdoša i Savine, i ostalih Humskih manastira.Pored ove knjige u manastiru i gore već pomenutih, u manastiru se nalaze među više od 5000 knjiga, tipici, akatisnici, trebnici, krmčije (Savinska krmčija iz 16. vijeka je pisana na 396 stranica) , razni zbornici.

U tolikom broju knjiga, nalazi se i „Opšti list“ manastira Tvrdoša i Savine. U njemu je spisak svetaca, vladara, pravoslavaca. Nalaze se i čitulje velikog broja monaha, i familijarnih čitulja iz stare Hercegovine. Nalazi se i Sinodik iz 1762. godine kojeg je kupio Simeon Marković. U manastiru se može naći i sinaksari trioda, iz 1562.  godine. Manastir je bogat hrisovuljama i  poveljama, a među njima se nalaze i one pisane za vrijeme  cara Uroša, despota Stefana Visokog, Mateja Besaraba. Razne potvrde, oporuke, pisma, molbe, proglasi, dukali, itd, a jedno pismo poslao je i mitropolit Sava Petrović, koji daje podršku izgradnji hrama 1777. godine, za vrijeme igumana Danila.

Svi manastiri, a tako i Savina dijelili su sudbinu naroda, kao što se dalo zaključiti, tako se desilo i za vrijeme komunizma u našoj otadžbini. Manastir je izgubio ogromne posjede u ovo vrijeme. Međutim, zbog boljeg položaja, u odnosu, na primjer, na manastire Dobrićevo i Kosijerevo, bolje živi, a opet skromno. Izgleda da im dosta pomaže i jedan broj turista, kao i nešto bogatiji narod na primorju.

Ovo mu je omogućilo da i kroz istoriju pomaže druge, kao što je to uradio 1745. godine pomogavši manastir Krku u Dalmaciji, a samim tim i ostale manastire na Jadranu. Pomagao je i mještane djelivši svoju skromnoću sa njima. Ako ništa, uvijek se radilo i o zajedničkoj koegzisteniciji, kao i one na primjerima Šćepanije Kostadinove koja poklanja trpeznjak, dok su i prije, a i za vrijeme, dvostruke okupacije Osmanlija i Mlečana, monasi savinski pomagali narod. Savina sa svoja tri stuba, njenim ikonama, među kojima se nalalazi i ona Svetog Jovana Preteče i Krstitelja, pravoslavna, danas je pod upraviteljstvom igumana jeromonaha Makarija.

Nikola Anđelić, istoričar

Izvor: slobodnahercegovina

POSTAVI ODGOVOR

*