U BEOGRADU PROMOVISANA KNJIGA „Gospar Mato Gracić – Nastanak i nestanak Srba rimokatolika u Dubrovniku“

0

U Kući Đure Jakšića u Skadarliji , 8. maja 2019. godine održana je veoma posjećena promocija knjige „Gospar Mato Gracić – Nastanak i nestanak Srba rimokatolika u Dubrovniku” u izdanju izdavačke kuće „Narodna prosveta” autora Predraga Savića i Saše Nedeljkovića koja daje novi doprinos istraživanju prošlosti Srba u Dubrovniku.

Mato Gracić bio je vlasnik devet zgrada u Dubrovniku, advokat, bankarski revizor, veleposjednik, vlasnik banje Termoterapije u Mokošici kod Dubrovnika, vlasnik fabrike elektroindustrije Signal u Beogradu. Kao vlasnik Srpske štamparije u Dubrovniku štampao je list Dubrovnik i časopis Srđ. Bio je jedan od predvodnika pokreta Srba katolika na Primorju. Kao bogat čovek bio je dobrotvor prosvetnih i privrednih srpskih društava u Dubrovniku kojima je pružao i pravnu pomoć. Bio je starešina Srpskog sokola Dušan Silni od osnivanja. Zbog svega toga bio je u Prvom svetskom ratu talac. Posle rata Srbi katolici nadali su se mirnom životu u Jugoslaviji. Hrvatski separatisti su zajedno sa Katoličkom crkvom nastavili u Jugoslaviji borbu da pretvore Dubrovnik u hrvatski grad. U ime Srba katolika Luka Bone, Božo Hope i dr. M. Gracić uputili su prestavku „Jedna potreba i pravo Srba katolika“ arcibiskupu barskom i primasu srpskom dr. Nikoli Dobrečiću. Tražili su otvaranje Srpske katoličke bogoslovije u Baru. Predstavka je objavljena u listu „Dubrovnik“ uoči Vidovdana 1939.

Nacionalni pregalac Mate Gracić umro je 1944. Posleratna vlast mu je mrtvom sudila i oduzela svu imovinu.

Ovom knjigom učinjen je napor da se nakon prinudne amnezije u SFRJ u pamćenje srpskog naroda vrati nacionalni pregalac dr. Mato Gracić i istaknu zasluge pokreta Srba katolika na Primorju za srpski narod u celini.

ELEZ: SLIČNA SUDBINA MATA GRACIĆA I ANATOLIJA IVANOVIĆA

Urednik ove knjige Zdravko Elez objasnio je da će nedavno formirana izdavačka pokušati da baštini tradiciju kao i istoimena izdavačka kuća koja se zvala „Narodna prosveta“, a koju je, između dva rata,  vodio Anatolij Ivanović.

– Sudbina Mate Gracića i Anatolija Ivanovića je povezana. Postradali su zbog ideje za koju su živjeli, a možemo pretpostaviti i da su se znali, jer su se bavili istim poslom. Anatolij Ivanović je nakon oktobarske revolucije zajedno sa bratom došao u Srbiju iz Rostova na Donu nakon tragične smrti roditelja koje su boljševici ubili na veoma svirep način – rekao je Elez.

On je rekao da je Anatolij Ivanović imao istančan osjećaj za biznis i da je pokretanjem velike izdavačke kuće napravio veliko bogatstvo.

– Ne znam da li su se lično poznavali Mato Gracić i Anatolij Ivanović, ali ono što ih veže u ovoj priči jeste da su tokom pisanja ove knjige autori došli do spoznaje da su njihove sudbine slične. Advokat Predrag Savić koji je vodio postupak rehabilitacije Mata Gracića, došao je na ideju da pokrene postupak rehabilitacije i Anatolija Ivanovića. U tome je prije dvije godine uspio – rekao je Elez koji je najavio da će uskoro iz ove izdavačke kuće biti objavljen reprint izdanja „Pucanj u prazno“ Džaspara Rutema, engleskog obaveštajca koji je dvije godine proveo u štabu Draže Mihailovića ’43 i ’44 godine.

JANJIĆ: ZAHVALJUJUĆI SRPSKIM VLADARIMA DUBROVAČKA REPUBLIKA DOŽIVJELA PROCVAT

Recenzent knjige Jovan Janjić istakao je da se Dubrovačka republika uveliko širila zahvaljujući povlasticama i darovima srpskih vladara i srpske vlastele.

– Narod je tu bio pravoslavni, pa su srpski vladari podizali pravoslavne hramove i manastire. Mnoge činjenice potvrđuju da su Srbi na tom području vijekovima bili pod pritiscima rimokatoličke crkvu, što je kulminiralo 1333. godine – rekao je Janjić. Po njegovom mišljenju proces katoličenja intezivirao se u vrijeme četvrtog krstaškog rata kada je 1204. godine zauzet Carigrad, a godinu dana nakon toga Dubrovnik osvaja Venecija.

– Srpski car Dušan 10. aprila 1357. godine poklanja ostrvo Mljet sa pravoslavnim manastirom presvete Bogorodice. I upravo u to doba Dubrovačka republika doživljava najveći uspeh zahvaljujući upravo privilegijama koje je imala od srpske države. Splet istorijskih okolnosti nije išao u prilog Srbima, a pogotovu pravoslavlju u Dubrovniku. Nakon Kosovskog boja 1389. godine Dubrovnik uspostavlja kontakt sa Turcima i 1397. godine od sultana Bajazita dobija ferman da može slobodno trgovati po cijelom Turskom carstvu. Nakon pada srpske države, Dubrovnik se obavezao na plaćanje godišnjeg harača Turskoj sve do Prvog srpskog ustanka 1804 godine. Francuzi zauzimaju Dubrovnik 1806. godine i dvije godine kasnije ukidaju Dubrovačku republiku. Nakon poraza Napoleonove Francuske 1815. godine odlukom Bečkog kongresa Dubrovnik sa Dalmacijom biva pripojen Austrijskoj carevini pod čijom jurisdikcijom ostaje sve do njene propasti samom zaslugom i ovoga područja 1918. godine – rekao je Janjić koji je istakao da je u vremenu Kraljevine posebno značajna 1939. godina kada je stvorena Hrvatska banovina i kada Hrvati vide priliku da stvore svoju državu

– Srbi, pa i oni koji su rimokatolici postaju remetilački faktor – rekao je Janjić napominjući da autori prate život Mata Gracića i kroz njegov lik odslikavaju prilike u Dubrovniku i tamošnje Srbe među kojima su Ruđer Bošković, Matija Ban, Ivo Vojvodić, Medo Pucić, Milan Rešetar, Melko Čingrija, Frano Kulišić, Valtazar Bogišić, Antun Fabris, Ignjat Job, Marko Murat, Vlaho Bukovac i mnogi drugi.

NEDELJKOVIĆ: SRBI KATOLICI ODBILI DA SE OPREDJELJUJU PREMA VJERI

Jedan od autora istoričar dr Saša Nedeljković objasnio je da je imao i jak lični motiv, obzirom da je njegova majka rođena Dubrovkinja odrasla u naselju Gruž. On je istakao je da je skoro dvadeset godina istraživao Srbe u Dubrovniku.

– Tokom istraživanja shvatio sam koliko sam malo znao o njima. Srbi katolici nisu koristili izraz Dalmacija, za njih to je bilo – Primorje. Bili su pod uticajem zapada i zapadne kulture. Odbili su da se opredjeljuju po vjeri i zato su platili veliku cijenu. Od Dubrovnika su napravili centar Srba na primorju. Među institucija posebno je bila važna Matica Srpska u Dubrovniku koja je štampala knjige na ćirilici – rekao je Nedeljković pominjući društvo „Sloga“.

– Veoma je značajno i društvo „Dušan Silni“ na koje je najviše uticao Mato Gracić kao jedan od čelnika Srba katolika. On je trebao da angažuje omladinu u zajedničkoj borbi za oslobođenje i ujedinjenje – rekao je Nedeljković. On je objasnio da su Hrvati bili agresivni stalno pritiskajući Srbe rimokatolike.

– Dočekali su sporazum Petrović-Maček, dobili vlast koju su iskoristili za hajku na sve Srbe i Jugoslovene. Došlo je do masovne seobe Srba koji su odlazili u JVUO. Mato Gracić je prešao u Beograd – rekao je Nedeljković. On je dodao da je nakon Drugog svjetskog rata nastavljena hajka na Srbe katolike od strane partizana koji su smatrali da su neprijatelji svi oni koji nisu u njihovim redovima.

– Tako su Hrvati uspjeli da potpuno potisnu Srbe i svedu ih na beznačajnu manjinu – zaključio je Nedeljković. ZAHVALNOST GRACIĆEVOG UNUKA

Gracićev unuk Miljenko Reljić uputio je mejl jednom od autora Saši Nedeljkoviću u kome je istakao da ga “posebno raduje da je on pored advokata Predraga Savića autor knjige o njegovom pokojnom djedu dr. Matu Graciću.
“ Čestitam Vama, advokatu Predragu Saviću i urednicima i recenzentima što ste sa izuzetnim trudom i sa iskrenim srcem obradili i napisali knjigu o mom djedu dr. Matu Graciću, kako bi se ovom knjigom sačuvala od zaborava istinita istorija o Dubrovniku i Dubrovčanima Srbima katolicima i njihovom doprinosu koji su gradili u slavnu istoriju srpske nacije.“

SAVIĆ: GRACIĆ NAKON SMRTI OSUĐEN KAO RATNI ZLOČINAC

Advokat Predrag Savić rekao je da knjiga ne bi mogla nastati bez pomoći današnjeg predsjednika Srpskog Vijeća nacionalne manjine u Dubrovniku prof. dr Milorada Vukanovića.

– On je imao kontakt sa unukom Mata Gracića, inače uglednim dubrovačkim advokatom Miljenkom Reljićem koga je zadnjeg rata Splitski vojni sud kao civila osudio na 8 godina robije. U dubokoj starosti Reljić rehabilitovan i danas živi u Australiji kao politički emigrant  rekao je Savić.

– Na Reljićevu inicijativu pokrenuli smo rehabilitaciju njegovog djeda Mata Gracića i utvrdili da je njegova oduzeta imovina i u Beogradu i u Dubrovniku bila enormno velika. Saznali smo da je osuđen kao narodni ratni zločinac i to nakon smrti u Dubrovniku, zato što je hotel njegov korišćen kao komandno mjesto četnika -rekao je Savić i napomenuo da je tema Srba rimokatolika isuviše velika i da bi se njom tek trebalo pozabaviti.

– Mato Gracić je bio čovjek koji je volio književnost i otkupljivao je na svim tadašnjim aukcijama rukopise i prve štampane knjige. Zahvaljujući njemu sačuvana su djela Junija Džona Palmotića – rekao je Savić uz napomenu da upravo po njemu jedna beogradska ulica nosi ime.

Savić je ispričao da je postojala ambicija da se snimi film o Graciću, ali zbog nemogućnosti dovođenja njegovih potomaka od toga se odustalo. Ipak su tokom dva dana snimanja u Dubrovniku sa filmskom ekipom primjetili da su mnogi Dubrovčani stariji od 60 godina prilazili dr Miloradu Vukanoviću i slali pozdrave „gosparu Miljenku“

– To je najbolji dokaz da je Reljić dobio i da taj nekadašnji duh Dubrovnika i danas postoji – zaključio je Savić.

PORTAL SLOBODNA HERCEGOVINA SPOJIO AUTORE

Predrag Savić je objasnio da je ovo djelo nastalo zahvaljujući njegovoj preminuloj supruzi Ivani Vanić-Savić koja je bila producent i jedan od tvoraca serijala „Azbučnik identiteta“, Ideja je bila da se snimi prilog o Matu Graciću, ali je nakon deset sati obilazaka lokacija ona konstatovala da je potrebno napraviti dugometražni dokumentarni film, a potom i objaviti knjigu.
Ivana je čitajući portal Slobodna Hercegovina otkrila tekst o dubrovačkim sokolima autora Saše Nedeljkovića i knjiga je ugledala svjetlo dana.

MILOVANČEV: DUBROVNIK U LATENTNOM STRAHU OD SRBA HERCEGOVACA

Saša Nedeljković uručio je knjigu u specijalno urađenoj kutiji istoričaru Nikoli Milovančevu koji je istakao da su se Srbi katolici zapravo u 19. vijeku probudili.

– U periodu 6 i 7. vijeka srpski etnički prostor nedvosmisleno je obuhvatao prostor uz Jadransko more najmanje do ušća rijeke Cetine. Svi istorijski izvori govore da su ti krajevi primorski, a obuhvataju prostor od Kotora, Bara, Zetskog primorja, Travunije, Zahumlja i Paganije. Taj prostor, uključujući ostrva Brač, Hvar, Korčulu, Lastovo, Mljet je pripadao srpskom narodu i srpskim državama koje su tu postojale – rekao je Milovančev koji je kao refleksiju takve istorije pomenuo i gradnju pravoslavne crkve na ostrvu Vis prije stotinjak godina. Crkva nije imala dug vijek, jer je 1964. godine je došlo do zahtjeva da se sruši i podigne spomenik borcima NOR-a.

– Tada je došlo do polemike u vrhu KPJ i potpredsjednik partije Aleksandar Ranković je rekao da crkvu ne treba rušiti. Po memoarima hrvatskog političara Marka Belinića odluku o rušenju crkve donio je lično Josip Broz – rekao je Milovančev navodeći da je u Dubrovniku uvijek vladao latentni strah od promjene etničke strukture zbog čega nakon razornog zemljotresa u 17. vijeku Senat nije dozvolio naseljavanje Srba iz Hercegovine.

Gotovo dvočasovni program nadahnuto je vodio dramski umjetnik Gojko Baletić koji je kazivao stihove pjesme „Bokeška noć“, kao i stihove posvećene Antunu Fabrisu.

Nastupila je Alina iz Krasnodara i pjevala ruske pesme.

Promociji su prisustvovali dr Irena Arsić i Predrag Piper, dok Zlata Bojović i Milorad Vukanović nisu bili u mogućnosti da dođu.

Tekst i foto: Trifko Ćorović

POSTAVI ODGOVOR

*