Vlakom protiv Srbstva

0

„Atraktivna Srbija“

Prema istraživanjima koja je vršio Geografski institut beogradskog Univerziteta, u migratornim strujama („metanastazičkim kretanjima“) iz prošlosti najviše je učestvovalo srpsko stanovništvo. U toku prošlih stoleća ovo stanovništvo silazilo je sa dinarskih visoravni, naročito iz Hercegovine, Crne Gore, Starog Vlaha (dinarska struja), u izvesnoj meri i iz Kosovske i Metohijske oblasti(kosovska struja), iz Makedonije i sa Južne Morave (vardarska struja) i spuštalo se u moravsku Srbiju, u Panonsku niziju, u Slavoniju i Hrvatsku sve do Dalmacije i ostrva.

Poznato je da je Srbija krajem XIX i početkom HH veka bila zemlja sa vrlo visokim intenzitetom doseljavanja stanovništva. Spram veličine, samo je Amerika imala veći stepen imigracije. U ta doba, Srbija beše zemlja dobre nade i novi naseljenici su se brzo uklapali i prihvatali domaće društvene i etičke norme, među kojima su patriotizam i rodoljublje bile neprikosnovene vrednosti.

Međutim, sa provalom partizana 1944. dogodio se veliki obrt i kolonizacije su dobile sasvim suprotni karakter. Migratorske struje su bile iste, ali  njihov novi duh nije nosio ništa dobro, već je snažno asocirao na staru austrougarsku krilaticu „Srbe na Srbe“.

Šta se zapravo događalo sa narodom tokom posleratnih kolonizacija, mnoštvo kvantitativnih podataka daje analiza iz 1955. godine „Stanovništvo po rodnom kraju“ , rađena na osnovu popisa stanovništva iz 1948. godine.

Iz analize o međurepubličkim preseljavanjima stanovništva (str. XV) saznajemo da je samo migracioni bilans NR Srbije aktivan, pošto je u saldu NR Srbija primila („neto“) 339 924 lica rodom iz drugih republika. U ovoj cifri svakako igra krupnu ulogu Beograd kao Savezni centar. Ali i po odbitku Beograda migratorna pozicija NR Srbije ostaje veoma aktivna. Bilans svih drugih republika je pasivan: svaka je od njih više stanovnika dala drugima nego što je od drugih primila. Ukupna negativna razlika svih drugih republika iznosi 339 924 lica, dakle tačno koliko iznosi višak stanovništva primljen u NR Srbiji.

NR Srbija je, prema tome, jedino veliko atraktivno područje međurepubličke migracije. Ostale republike su u saldu rasadnici migranata. Među republikama najveći rasadnik u apsolutnim ciframa je Bosna i Hercegovina sa neto iseljavanjem od 157 112 lica, zatim Hrvatska sa neto iseljavanjem od 74 837 lica i Crna Gora sa neto iseljavanjem od 69 580 lica. Makedonija sa 19 241 i Slovenija sa 19 144 lica neto emigracije dolaze u treći red.

Migratorni bilans NR Srbije pokazuje sa svoje strane da je u ukupnom broju doseljenika u NR Srbiji (436 001) najveći broj rodom iz NR Hrvatske (166 394), zatim iz NR Bosne i Hercegovine (143 448) itd. Iz tabele 3, koja daje pregled doseljenika po narodnosti, proizlazi da je od doseljenih iz Hrvatske 70% Srba, a samo 24% Hrvata; da doseljenih iz Bosne i Hercegovine 90% Srba, a samo 6% Hrvata. Prema tome, ako proces useljavanja u NR Srbiju predstavlja najvažniju migratornu struju u Jugoslaviji, on ne stavlja u pokret toliko ostale narodnosti, koliko Srbe iz drugih republika.

Srbija je praktično doživela kolonistički „cunami“ . Bez obzira na etničko čišćenje nemačke manjine iz Banata i Bačke koje je otvorilo prostor za naseljavanje drugih zemljoradnika i što je „Beograd administrativni centar“, teško je razumeti ovoliku navalu budući da je 60% ukupne ratne štete tokom Drugog svetskog rata učinjeno na njenom tlu, te je bilo nemoguće bez ozbiljnih posledica po domaće stanovništvo da primi toliku masu pridošlica. Logičnije bi bilo da se „vlakovi bez voznog reda“ usmere većinom na gotovo netaknutu Sloveniju ili ka Zagrebu i Zagorju. Kako je to osakaćena i izrovana Srbija mogla biti toliko „atraktivna“, da se u nju samo jednim zamahom pošalje 20% Crnogoraca, 20% Srba iz Hrvatske i 12% Srba iz BiH?

Još jedna, ni malo beznačajna karakteristika kolonista je da se radilo pretežno o zrelim, ali neoženjenim ili neudatim osobama, dakle onima koji će stvarati porodice i rađati decu u Srbiji, a ne u svom rodnom kraju.

Na sve to dolaze i unutrašnje migracije u Srbiji, koje nije moguće  uže-nacionalno odnosno „plemenski“ izbrojati i nemoguće je detektovati opšti profil ove vrste migranata.

Jedino oko čega ne može biti zbora u celoj stvari je ideološka pozadina ovih masivnih premeštanja naroda koja su sprovođena pod  surovom kontrolom i proverom „revolucionarnog“ režima. Preseljavanje nije bilo moguće bez „ausvajsa“ lokalnog komesara, tako da su putevi „migracije“ „politički nepodobnih“ najčešće vodili u jame ili tamnice, ako nisu uspeli da blagovremeno emigriraju iz zemlje. KPJ je u svojoj celokupnoj istoriji bila dosledna jedino u svom anti-srpstvu. Samo tako se može razumeti njen ključni potez – da jednim ogromnim pokretom naroda u Srbiju useli mase nacionalno defektnih Srba ali zavičajno izuzetno čvrsto povezanih i do smrti odanih Titu, za obilatu nagradu. Tako je s jedne strane razoreno inače nacionalno snažno tkivo u Srbiji, dok je istovremeno je srpski faktor, makar sveden na solidarnost plemenske zajednice, oslabljen i prostorno pocepan u područjima sa jakim austro-fašističkim fenotipom.

Anšlus Beograda

Od ukupno primljenog stanovništva u NR Srbiji najveći deo (249 676 ili 57,3%) otpada na AP Vojvodinu, dobar deo (162 613 ili 37,45%) na Užu Srbiju, a mali deo (23 707 ili 5,37%) na AO Kosmet. Relativno veliki udeo Vojvodine kod useljavanja u NR Srbiju razumljiv je, s obzirom na naseljavanje agrarnih interesenata iz drugih republika, naročito posle Drugog svetskog rata kad je usled emigriranja Nemaca stvoren „prazan prostor“ u toj pokrajini.

Beograd je ipak kolonistički fenomen. Po popisu iz 1948. glavni grad je imao 367 816 stanovnika. Od toga 96 506 stanovnika su rođeni Beograđani, 155 525 su se doselili iz drugih srezova u Srbiji, 101 456 su kolonisti iz drugih republika, a 14 206 su rođeni u inostranstvu. Ovakva  situacija, da je više gradskih stanovnika rođenih u drugoj republici (i inostranstvu) nego u samom gradu, nije zabeležena ni u jednom drugom gradu u FNRJ. Ništa ni približno ovome.

Slika o razmerama pogromaške promene strukture stanovništva se ne može jasno zaokružiti jer zbog rata popis stanovništva 1941. godine nije obavljen. Prema popisu od 1931, Beograd  je imao 238 775 stanovnika (+ Zemun 28 074). Pošto se grad lepo razvijao, zasigurno pred rat nije imao manje stanovnika nego 1948. godine. Iz toga se može naslutiti da je masa likvidiranih i proteranih starih Beograđana izuzetno velika i da se njihov broj svakako piše sa šest cifara.

Statističari koji su pravili ovu analizu kažu da se obradom popisa iz 1948 godine ne može utvrditi odakle potiče stanovništvo koje iz drugih republika dolazi u gradove – da li sa sela, iz manjih varoši ili iz drugih većih gradova.

Posredno, međutim, možemo doći do vrlo tačnog profila koloniste. Najpre, gradovi sa najviše Srba, poput Sarajeva  (1931.g : 78 180; 1948.g: 113 769) i Banja Luke (22 165; 31 223), takođe su zabeležili značajan porast broja stanovnika između dva popisa, tako da iz ovih gradova kolonisti nisu dolazili u Beograd  u značajnom broju. I drugo, pomaže nam popis iz 1931: „Po poslednjoj statistici od 1931. godine, u Bosni i Hercegovini bilo je 2.323.555 stanovnika. Od toga ima 1.028.139 pravoslavnih ili 44.25%, muslimana 718.079 ili 30,90% i rimokatolika 547.949 ili 23.58%. Od toga stanovništva pravoslavnih je bilo po gradovima svega 81.494, muslimana 181.254, a rimokatolika 83.682. To će reći da je od celokupnog pravoslavnog stanovništva gradskog elementa svega 7.93%, dok je muslimanskog 25.30%, a rimokatoličkog 15.30%“.

Dakle, kada su u pitanju kolonisti, to je seosko stanovništvo. I to svakako nisu bili domaćini sa značajnijim imetkom već pauperizovani puk.

Sledeću ključnu stvar ističu sami statističari: Pregled ističe i jednu izvanredno važnu činjenicu, da je udeo doseljenika iz drugih republika u gradovima Vojvodine (9,8%) znatno manji od udela tih doseljenika u celom stanovništvu Vojvodine (15%) – što potvrđuje da se doseljenici iz drugih republika naseljavaju po selima pre nego po gradovima ove pokrajine.

Činjenica je da svaki veliki grad ima svoje urbano jezgro, elitne četvrti, kao i periferijske slamove. Novi oslobodioci se svakako nisu naseljavali u siromašna periferijska naselja  karakterističnih naziva  „Cigan-mala“, „Jatagan-mala“, „Sava-mala“, već u elitne delove, poput Dedinja i već ozloglašenog  „Kruga dvojke“. Prema tome, imamo jednu, slobodno možemo  reći, morbidnu situaciju: da se isti narodni „stratum“ –  seosko stanovništvo iz pasivnih predela, pasivnog razuma, neškolovano, u velikoj meri nepismeno, ili vrlo rđavo obrazovano, ideološki jednodimenzionalno, u Vojvodini naseljavaju kao poljoprivrednici a u Beogradu kao nova politička rukovodeća i, značajnim delom, kulturna elita! Pri tome, oficirski činovi pridošlih ili pozicija u partijskoj nomenklaturi moguće da samo po brutalnosti prave razliku od prostog naroda naseljenog u vojvođanska sela. Oni su, videći sebe kao naoružane proroke, upali u srpske kulturne institucije  i snagom oružja proterali svu nataloženu mudrost zamenjujući je svojim vizionarstvom sa večernjih kurseva. Samo sa beogradskog Univerziteta proterano je preko dve stotine od rata preteklih profesora. O ostalim bedastoćama koje su činili već se dosta zna.

Smatra se da su velike urbane aglomeracije kao hobotnice – one gutaju sve što im priđe i pretvara ih u svoje novo tkivo. U slučaju Beograda ovo pravilo ne važi. U Beogradu je naglo dovedena anti-urbana masa. Ta  nekulturna masa je brojem prevazilazila gradsko stanovništvo, uz to su joj date moćne pozicije, poluge vlasti i moć bez odgovornosti, za sigurnu dominaciju nad gradom. Oni nisu došli da prihvate mentalitet Beograda u Šumadiji, već da nametnu svoj brđansko-zemljački mentalitet inače propisno zagađen austougarštinom.

Urbanizacija kolonizacijom

Podaci iz popisa kazuju da je međurepublička migracija upućena uglavnom ka većim gradskim aglomeracijama raznih republika. Ovaj promet se može i bliže odrediti za 87 gradova, za koje je obrada popisa od 1948. godine pružila potrebne podatke. Udeo doseljenika iz ostalih republika u pomenutim gradovima Jugoslavije iznosi 12,4%, dok taj udeo za čitavo stanovništvo Jugoslavije nije veći od 4,6%. Samo gradovi Uže Srbije (19,5%) imaju ovu kategoriju stanovništva iznad jugoslovenskog proseka, dok gradovi svih ostalih republika i pokrajina pokazuju udeo toga stanovništva ispod proseka. To znači da se gradovi Uže Srbije razvijaju pod  uticajem međurepubličke migracije u osetno jačoj meri nego gradovi na ostaloj teritoriji Jugoslavije.

Šta su poštovani statističari podrazumevali pod „razvojem gradova Uže Srbije pod uticajem natprosečne međurepubličke migracije“ nije jasno. Ono što se uistinu događalo je da je po direktivama KPJ u Srbiji brutalnom torturom vršen „natprosečni“ prinudni otkup poljoprivrednih proizvoda do situacije da je obično „ispodprosečno“ stanovništvo dovedeno do gladi. Zatim su, „zbog opasnosti od agresije“ SSSR i članica Varšavskog pakta, demontirana mnoga preduzeća i istim vlakovima bez voznog reda poslata iz Srbije u suprotnom pravcu.

U vezi ovog pitanja skrećemo pažnju na podatke koje statističari smatraju da su manjeg značaja: Najzad, može se primetiti da je migratorno strujanje između NR Srbije i NR Slovenije relativno slabo. Rezultati popisa od  1948. godine pokazuju da je od 15 928 doseljenih lica iz NR Slovenije bilo 13 809 Slovenaca i 1 371 Srba, a od 7 044 otseljenih lica u Sloveniju bilo 3 580 Srba i 2 617 Slovenaca. Udaljenost dveju republika i etničke razlike između njihovih stanovnika sačinjavaju kočnice njihovog preseljavanja na koje ih ekonomske razlike svakako upućuju.

Međutim, podatak da se iz Slovenije doselio u Srbiju (većinom u Vojvodinu) preko deset hiljada ljudi ukazuje na nešto drugo. Uvreženi stereotip je da su Slovenija i Hrvatska oduvek bile ekonomski najrazvijenije, a da ih je Vojvodina tek pratila.Istina je, međutim, da je Vojvodina bila najrazvijeniji deo Jugoslavije, razvijenija od večito protežirane dve zapadne republike. Ne dolaze „gastarbajteri“ iz bogatijih  područja u siromašnija da rade na poljoprivrednim dobrima, već obrnuto. Potpisnik ovih redova je kao student radio kao terenski popisivač na jednom popisu stanovništva, i zabeležio je dosta Slovenaca koji su formirali porodice i ostali da žive u mestima gde su došli na „privremeni rad“. Tek u FNRJ/SFRJ Slovenija i Hrvatska su ekonomski nadjačali Vojvodinu i politički je potčinili.

U svemu ovome, ali i u „osvešćivanju“ zaostalog domorodačkog stanovništva doprinos kolonista je bio nemerljiv. Nisu kolonisti činili samo beogradsku elitu, već su i u manjim mestima, kako se to kaže, „žarili i palili“. Tako je došlo do toga da se i CIA zainteresuje i za selo Kulpin u blizini Novog Sada.

U nekoliko izveštaja američka obaveštajna služba se dotakla i migracija stanovništva, tačnije kolonizacije Vojvodine, odnosima među nacionalnim manjinama i slično. Jedan od takvih izveštaja je podnet 19. januara 1952. godine i odnosi se na selo Kulpin.

CIA se bavi vrlo detaljno tim naseljem i životom stanovnika, koji su pretežno Slovaci. Izveštaj je vrlo detaljan i sadrži podatke o rukovodiocima u selu, problemima sa kolektivizacijom, itd.

Interesantno je da se poseban deo izveštaja bavi odnosom starosedelaca i doseljenika-kolonista u Vojvodini nakon II Svetskog rata. Konstatuje se, između ostalog, da u vojvođanskim selima sva važna mesta u Komunističkoj partiji, Upravi državne bezbednosti i miliciji drže doseljenici iz Crne Gore.

Da li si još u Šumadiji, moj Beograde?

Tako su širom otvorena „srpska Vrata naroda“. Beograd se progresivno uvećavao, i za par decenija postao milionski velegrad. Pošto je natalitet u stalnom padu i odavno je negativan, porast broja stanovnika nije zbog nataliteta već mehaničkim prilivom novog stanovništva. Starih beograđana je tako sve manje i manje. Novi talasi migracija nisu bile više tako snažno ideološki obeleženi, ali gradska hobotnica nije nikako mogla da se izbori sa nadolazećim masama. Mogla je samo da izvitoperi početnu otvorenu brutalnost u lukavost niskih ljudi. Kada su se, potkraj pedesetih godina i na samom početku šezdesetih (dakle, samo petnaestak godina nakon „oslobođenja“), na pijaci Zeleni venac pojavile grupe žena, osobito „Zuski“ upadljivih po svojoj koloritnoj nošnji, koje su čekale da ih nove gospođe, supruge ljudi „na položajima“, odaberu da im budu „kućne pomoćnice“, vešerke, pralje, rečju služavke, bilo je očito da od proklamovane socijalističke jednakosti nema ništa.

Tužnija je bila spoznaja da Beograd više nikada neće biti prestoni srpski grad, već obezličena gomila šuta i asfalta. Ni „uvoz“ profesora, pevača, razbarušenih pesnika, nije mogao da vrati dostojanstvo, misaonost i šarm stare kulturne elite.

Više se ništa ne bi moglo utvrditi statističkim ispitivanjem popisa „stanovništvo po rodnom kraju“, jer većina su Beograđani već nekoliko generacija.

Međutim, da pitate te Beograđane koji tu žive već generacijama gde pripada Beograd, većina ne bi znala da živi u Šumadiji. Takvu informaciju bi primili s nelagodom, sasvim moguće sa prezirom i podsmehom.

Podaci su, međutim, sa druge strane neumoljivi. Na mobilizaciju 1992, kada je trebalo braniti Bosnu i Liku, odakle su im većinom pristigli đedovi i babe, odziv u Beogradu je bio sramotno mali, ne veći od 15%.

Tako smo postali narod bez rodnog kraja.

 

Đorđe Ivković

vaseljenska

POSTAVI ODGOVOR

*