Templarski krst na crkvi u Sremskoj Mitrovici

Misterija o prvom i jedinom hramu koji su krstaši podigli u Srbiji traje i danas. Bogomolja nije građena u gradu, već na antičkom mestu

0

Pravoslavna crkva Svetog arhiđakona Stefana, poznatija i kao Stara pravoslavna crkva, Mala pravoslavna crkva ili Crkvica, je najstariji očuvani bogoslužbeni hram u gradu Sremska Mitrovica, a zbog starosti i značaja najvrednijih na području Srema. Pored crkve je u 18. veku postojalo pravoslavno groblje o čemu svedoče nadgrobne ploče koje su danas postavljene na bočne zidove crkve. Biti sahranjen u crkvenoj porti je bila privilegija dobrotvora i značajnih ljudi.

IZGLED

Jednobrodna je, orijentisana u pravcu jugozapad – severoistok. Pravougaoni naos zvršava se oltarskim prostorom iste širine, četvorostranim spolja i iznutra. Iznad glavnog ulaza uzdiže se visoki barokni zvonik, kome su u jednoj od poslednjih obnova zazidani u prizemlju lučno završeni bočni otvori. Svod je poluobličast, sa izuzetkom krstastih svodova iznad prizemnog dela zvonika. Skromnu fasadnu dekoraciju čine plitke pravougaone lizene na bočnim zidovima, poduprtim kontraforama.

ISTORIJA

Hram posvećen Svetom Stefanu, zvanično podignut pre četiri veka u Sremskoj Mitrovici obavijen je misterijom, koja traje do današnjih dana. Istoričari tvrde da su ga gradili Rimljani, a potom Hrišćani, a pojedini analitičari tvrde da je Mala crkva, kako je narod zove, delo templara.

Danas postoje podaci koji govore da je mesto današnje crkve bilo važno za hrišćane još u vreme starog Sirmijuma. Zapravo, arheološka iskopavanja rađena 1980. godine pod oltarom ovog zdanja pronašla su mozaički krst od crvenog mermera koji datira iz vremena Sirmijuma. Tako da je ova crkva na temeljima hrama, koji su najverovatnije ostaci hrišćanske bazilike iz prvih vekova hrišćanstva. Dalja arheološka iskopavanja utvrdila su da su na ovom prostoru u vreme antičkog grada Sirmijuma, bila kupatila (terme), a po pobedi hrišćanstva ovakva mesta ili su rušena ili pretvarana u bogomolje.

Analitičar blizak templarima Živan Negovanović je prvi izneo u javnost tezu da je Mala crkva delo krstaša.

– Preživela je Rimljane, Turke i komuniste – kaže Negovanović. – Izgrađena je na savskoj obali i to na mestu koje je od davnina nosilo ime Artemidin most, što je jedan od zanimljivih putokaza u daleku i najdalju prošlost. Naime, istorijski izvori iz 4. veka navode da je 304. godine došlo do masovnih egzekucija nad hrišćanima u Sirmijumu, koji su stradali kao žrtve Dioklecijanovih progona. A da su se pogubljenja vršila na Artemidinom mostu na Savi. U periodu ranog hrišćanstva, kad su hrišćani bili proganjani, običaj je bio da mesto stradanja bude obeleženo skromnim građevinama, martirijumima. Meću brojnim mučenicima (martirima) pogubljeni su i episkop Sirmijuma Irinej i njegov đakon Dimitrije.

Tačna godina podizanja ovog martirijuma, odnosno crkve se ne zna. Prema hipotezama mitrovačkog prote Vladimira Milutinovića, postojala je skromna bogomolja pravoslavnog stanovništva, improvizovana od stambene zgrade za vreme Turaka, kojoj su posle njihovog odlaska dodati apsida i zvonik. Samo se pretpostavlja da je sadašnja crkva građena na temeljima skromne bogomolje iz ranog 17. veka.

Prvi pisani zapisi su tek iz 1729. godine, nastali povodom kanonske posete vizitacije Biskupije pečujske, Opatiji sremskomitrovačkoj, gde su vizitatori zabeležili: „Petog jula osvećena je opatija Sv. Demetri na Savi, koja je sad nastanjena šizmatičkim Srbima. Oni imaju veličanstvenu i solidnu crkvu…“. Tri godine kasnije analitičar Karlovačke mitropolije zapisuje: „Crkva je starodrevna od kamena, svod od dasaka, oltar od kamena“. Zvonik baroknog oblika je najverovatnije kasnije pridodat crkvi.

IKONOSTAS

Enterijer crkve posebno važnim čini prekrasni ikonostas koji ima više spratova i ukrašen je najfinijom rezbarijom. Prepliću se motivi životinjskog i biljnog sveta: lavovi i ždralovi, zmije i loze, ruže i lišće: sve povezano i upleteno jedno u drugo.

Sa ikonostasa iz prve polovine XVIII veka sačuvane su samo prestone ikone Hrista i Bogorodice koje se čuvaju u Galeriji Srema u Sremskoj Mitrovici. Prema popisu Karlovačke eparhije doneo ih je iz Soluna “ gospodar Milja „, dok ih najnovija istraživanja pripisuju Stanoju Popoviću, vernom pristalici likovnosti Hristofora Žefarovića.

Ikonostas iz druge polovine XVIII veka raskošno su izrezbarili makedonski majstori pod uticajem italijanskog baroka, najverovatnije školovani u grčkim radionicama.Oslikavanje je izveo Teodor Kračun u najboljem maniru srpske barokne umetnosti.

Neki motivi na ikonostasu su neponovljivi u svetskom slikarstvu. Prizor Vaskrsenja Hristova na drugom spratu ikonostasa, gde je Hristos prikazan kako drži ašov u rukama, a ispred njega kleči Marija Magdalena – nije zabeležen u analima crkve.

Za ovu crkvu je neobično i daje joj dozu misterioznog činjenica da nije podignuta na nekom od gradskih trgova, u centru, već na obali reke i prilazima mostu, baš na prostoru gde su stradali hrišćani. I gde još od 4. veka traje kontinuitet obeležavanja na njihovo pogubljenje. Dakle, ovo mesto je sveto još od pozne antike – objašnjava kustos Gordana Krstić, iz mitrovačkog muzeja.

Dugogodišnji kustos dr Mirjana Lesek u svojim tekstovima o znamenitoj Maloj crkvi navodi da bogato izrezbareni ikonostas sa slikarskim radovima Teodora Kračuna predstavlja izuzetnu pojavu na području Srbije. Po stilskim osobenostima i bogatstvu motiva, ikonostas se vezuje za majstore drvorezbarskih radionica juga i Svete gore. Ikonostas pripada tipu višespratnih oltarskih pregrada, u prvoj zoni su prestone ikone, a u drugoj kompozicije praznika, u treću zonu, u strogoj horizontalnoj arhitekturi umetnuta je kompozicija Svete Trojice – Krunisanje Bogorodice, dok je u sredini četvrte zone raspeće s medaljonima Bogorodice i Sv. Jovana Bogoslova, a levo i desno su medaljoni s apostolima, međusobno povezani stilizovanim listovima i medaljoni s prorocima povezani stilizovanom vinovom lozom i grožđem.

TEMPLARI

Kao dokaz da su templari gradili crkvu Živan Negovanović navodi izjavu mitrovačkog slikara i masona Dragana Martinovića, koji se seća priča pokojnog Dragana Maleševića Tapija o Maloj crkvi.

– Tapi je pre više godina u Crkvi Sv. Stefana, imao izložbu originala. Tada je starešina bio sveštenik Mirko Žeravić. Na moje čuđenje, Tapi mu je govorio da je to hram koji su izgradili templari. Nešto kasnije prilikom kopanja za staze oko crkve, pronađen je templarski krst, koji danas tamo stoji – kaže Martinović.

Dragan Malešević je voleo da dolazi u Sremsku Mitrovicu. Govorio je da je varoš crna tačka istorije, jer su se ovde desile velike tragedije. Ali je isto tako uvek govorio da je Mitrovica i bela varoš, jer se, po njemu, u ovom gradu desilo nešto veliko, što je ostavilo traga u srpskom narodu. A to je upravo kultna Mala crkva.

– Ovde je nekada pogubljen Sv. Irinej, a za ovo područje se vezuju i Sv. Dimitrije, Sv. Anastazija, 40 mučenika klesara. Tapi je govorio da će od njih jednog dana u ovom gradu biti 40 reinkarniranih klesara, simbolički 40 – masona – govorio je Dragan Malešević.

Templari su bliski sa Srpskom pravoslavnom crkvom i drugim religijama. Red ima odlične odnose sa jerusalimskim patrijarhom. A srpskom patrijarhu su templari uputili pismo kao informaciju o svom delovanju. Pri odredima koriste srpske hramove i slave Svetog Đorđa.

Sedište Međunarodnog reda vitezova templara je u zamku Tomaru u Portugalu. Izgrađen je davne 1162. godine. U ovom zamku srpski templari, Veliki prior Srbije, imaju svoju kancelariju.

MUZEJ CRKVENE UMETNOSTI

Posle Drugog svetskog rata, u Malu crkvu su pohranjene slike i knjige iz porušenih i popaljenih sremskih manastira i hramova. Uz odobrenje crkvenih vlasti proglašena je za Muzej crkvene umetnosti. Mala crkva se vodi kao kulturno dobro od izuzetnog značaja. Stekla je najvišu kategoriju u kategorizaciji spomenika kulture. Angažovanjem protonamesnika mitrovačkog Milorada Golijana ovaj hram u svoje okrilje okupljao je sve više mladih verujućih ljudi, stvaralaca i svih koji u Bogu vide nadu, utehu i spas.

Poslednjih nekoliko godina prostor oko Male crkve se kultiviše, pa je oko crkve oblikovan Savski trg. Iskopan je novi arteski bunar dubine preko 300 metara, krunisan česmom.

RASEN

POSTAVI ODGOVOR

*